Eén ding is zeker: wie op zoek is naar echt kosmisch spektakel kan bijna niet om röntgenwaarnemingen heen. ‘De meeste energetische verschijnselen in het heelal zenden allemaal röntgenstraling uit’, zegt astronoom Elisa Costantini, die vanuit het Nederlands ruimteonderzoeksinstituut Sron betrokken was bij de ontwikkeling van instrumenten voor de nieuwe telescoop.
Je moet dan denken aan zeer hete gassen, zoals die voorkomen in de buurt van een zwart gat, of in het binnenste van reusachtige clusters van sterrenstelsels. Waar andere ruimtetelescopen, zoals James Webb en Hubble, vooral sterrenstelsels zien, ziet Xrism vooral het hete gas tussen en rond die stelsels.
Over de auteur
George van Hal schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart. Hij publiceerde boeken over alles van het heelal tot de kleinste bouwstenen van de werkelijkheid.
De resultaten die de telescoop verzamelt, kunnen bijdragen aan uiteenlopende kosmische raadsels: hoe clusters sterrenstelsels samenklonteren bijvoorbeeld, waarom in het binnenste van sterrenstelsels een galactische wind waait, of hoe sterren aan het eind van hun leven het materiaal uit hun binnenste wegblazen wanneer ze ontploffen.
Zelf doet Costantini onderzoek naar de gassen die worden uitgestoten door reusachtige zwarte gaten. Terwijl deze kosmische monsters het meeste rücksichtslos verorberen van alles wat er door de zwaartekracht in hun web verstrikt raakt, vliegt er ook het nodig uit. Dat gebeurt in grote stromen materie die met ontzagwekkende snelheid de kosmos in racen.
Zwarte gaten zijn, met andere woorden, rommelige eters. Maar hoe dat precies werkt – wat het achterliggende mechanisme is, en welke samenstelling – is nog onbekend. ‘Dat zijn allemaal vragen waar deze telescoop antwoord op kan gaan geven’, zegt ze.
‘Het onderzoek dat je met deze telescoop kunt, doen is niet mogelijk met oudere telescopen’, zegt Costantini. De Europese röntgensatelliet XMM-Newton is bijvoorbeeld nog steeds actief, maar is minder gevoelig voor zeer energierijke röntgenstraling. ‘Wanneer je superzware zwarte gaten wilt bestuderen, of clusters van sterrenstelsels, heb die hoge energieresolutie juist nodig.’
Ondertussen werken astronomen alvast aan de opvolger van Xrism. De Europese ruimtetelescoop Athena moet ergens in het volgende decennium gelanceerd worden. ‘Die wordt nóg gevoeliger en zal een veel hogere resolutie krijgen. Zodat je röntgenfoto’s met meer pixels kunt maken van allerlei voorwerpen in het heelal.’
Wie jarenlang aan een instrument heeft gewerkt – de ontwikkeling van Xrism duurt al ruim zeven jaar – wordt vanzelf een beetje zenuwachtig wanneer deze op een raket wordt gezet tjokvol lichtontvlambare raketvloeistof. ‘De lancering is per definitie gevaarlijk’, zegt Costantini. ‘Dus het wordt zeker spannend.’
Vanwege slecht weer werd het vertrek van Xrism tweemaal op het laatste moment een dag uitgesteld. Maar als het vertrek maandagnacht aan boord van de H-IIA raket van het Japanse ruimtevaartagentschap Jaxa verder zonder problemen verloopt, begint daarna de fase van ingebruikname. ‘Dat duurt ongeveer drie maanden. In die tijd gaan we checken of alles werkt’, zegt Costantini.
Wanneer de telescoop na drie maanden naar behoren blijkt te werken, volgt wat astronomen ‘het eerste licht noemen’: een spectaculaire foto die bewijst welke mogelijkheden de telescoop heeft.
‘Daarna gaan de onderzoekers er uitgebreider mee aan de slag’, zegt Costantini. Xrism is hoofdzakelijk een Japans instrument, maar ook de Amerikaanse Nasa en Europese Esa hebben bijgedragen aan de ontwikkeling. Voor Nederland heeft Sron twee onderdelen geleverd: het zogeheten filterwiel, samen met de universiteit van Genève, waarmee astronomen filters voor de camera kunnen draaien en licht met ongewenste golflengtes uit het beeld kunnen vissen, en een röntgenbron, ontwikkeld samen met het bedrijf Photonis, waarmee de detector geijkt wordt.
‘Als dank voor die bijdrage heeft Nederland gegarandeerde toegang tot de eerste meetgegevens van dit instrument gekregen. Ik weet zeker dat deze telescoop veel, heel veel, interessante ontdekkingen zal opleveren.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden