Dit wordt nog eens een goednieuwsrubriek. Putte ik eerder al hoop uit de winst van BBB in de Provinciale Staten, nu is de aankondiging dat Nieuw Sociaal Contract onder leiding van Pieter Omtzigt meedoet aan de Kamerverkiezingen, nog een oppepper.
Met BBB werd een partij groot die onder anderen kiezers van radicaal-rechts en niet-stemmers trok en die rechtsstatelijk opereert. In NSC kondigt zich nu een nieuwe partij aan met een fors kiezerspotentieel die het versterken van de democratische rechtsstaat zelfs als hoofdonderwerp heeft.
Dat is winst, wat je politieke kleur ook is.
Leg ik de lat daarmee laag? Ik denk dat ik groot droom. De democratische rechtsstaat is in gevaar. Wereldwijd bedreigd door autocraten en terroristen. Verwaarloosd door het bestuur, dat burgers te vaak teleurstelt, oneerlijk behandelt, manipuleert, bespioneert, controleert of afstraft. En uitgehold door uiterst rechtse of ronduit fascistische bewegingen. Bij voorzichtige tekenen van een kentering mag je dan stilstaan.
BBB-leider Caroline van der Plas heeft een grappige verhouding met Omtzigt. Ze probeerde hem vergeefs binnen te halen en noemt hem nog steeds het beste Kamerlid van Nederland. Toen ze de vraag kreeg waarom mensen dan nog op BBB zouden stemmen, stond ze met de mond vol tanden. Daar werd smalend over gedaan, maar het is haar te vergeven.
Van der Plas heeft nooit kunnen voorzien dat haar partij zo explosief zou groeien. Denk terug aan dat ongelovige, verhitte hoofd op verkiezingsavond en het welgemeende ‘what the fuck’ dat van haar tong rolde. Begonnen met een agrarische agenda, werd ze vaandeldrager van een enorme groep mensen die zich niet gehoord voelde. Die verantwoordelijkheid is ze steeds serieuzer gaan nemen, maar je zag dat zij opvattingen over kwaliteit van bestuur al doende moest ontwikkelen. Omtzigt heeft daar twintig jaar gelegenheid voor gehad.
En aan zulke opvattingen is behoefte. Te lang zijn ze afgedaan als niet over het voetlicht te brengen, procesmatig gezever. Inmiddels hebben veel mensen door dat geen politieke belofte ertoe doet zonder een dienstbaar overheidsapparaat dat geolied werkt. Van de week sprak de hoogste bestuursrechter zich nog uit over een zaak die topprioriteit heeft: compensatie voor de slachtoffers van het toeslagenschandaal. Het oordeel: het kabinet heeft ‘welbewust’ een onhaalbare hersteloperatie opgetuigd, die dan ook volledig is vastgelopen.
Dus wees blij als het functioneren van de overheid mede inzet wordt van deze verkiezingen. Lijsttrekker Frans Timmermans van PvdA/GroenLinks voegde het al direct toe aan de voorspelbaarder speerpunten klimaat en bestaanszekerheid.
En te hopen is dan dat het niet blijft bij een wedstrijd wie zich het meest met zo’n thema afficheert. Net als bij andere onderwerpen is er genoeg concreets te bespreken. Omtzigt wil bijvoorbeeld een constitutioneel hof waardoor de Kamer wetten kan laten toetsen, en waar rechters terechtkunnen als zij een grondwettelijke kwestie tegenkomen. Het demissionair kabinet wil liever dat alle rechters zelf kunnen toetsen aan de grondwet. Wat is beter?
Voor Omtzigt staat vast dat een districtenstelsel tot betere vertegenwoordiging leidt. Maar werkt dat niet verdeeldheid in de hand? Krijgen we geen Kamerleden die hun regio paaien met een onzinbrug of flauwekulkazerne?
In de plannen van NSC is veel zinnigs te vinden: zorgvuldiger wetsbehandeling, transparante benoemingen, minder roulerende procesmanagers, sterker toezicht, betere informatie voor Kamer, pers en publiek. Maar elk onderdeel is vatbaar voor debat en het zou prachtig zijn als dat er kwam.
Heel wat standpunten van NSC zijn nog onbekend. Ideologisch biedt de partij helderheid. Ze staat waar de christen-democratie altijd heeft gestaan, zij het niet zo religieus: het autonome individu is niet leidend en de overheid evenmin, maar het gezin, de vereniging, de buurt en de coöperatie. Toch brandt deze zin nu nog wel héél grote gaten in het voorlopig programma: ‘Een aantal belangrijke thema’s zoals onderwijs, volkshuisvesting, klimaat en grote delen van de zorg zijn niet aan bod gekomen.’
Omtzigt probeerde bij Nieuwsuur te doen alsof hij nog lang de tijd heeft, door de periode tot de verkiezingen in november op te knippen in weken. Maar al maakt hij er milliseconden van: zijn club heeft haast. En twee gapende gaten die in de aangehaalde zin niet eens worden genoemd zijn buitenland en defensie. De partij laat zich erop voorstaan dat zij oog heeft voor de kerntaken van de overheid. Welnu, het veilig houden van je burgers is de kerntaak die aan alle andere voorafgaat.
In NRC schetste de Franse wetenschapper en romancier Jacques Attali, adviseur van een stoet presidenten, nog even dat Europa zonder leger en zonder gigantische bedrijven prooi zal worden voor de Amerikanen, Chinezen en Russen. Hij overtuigt met het even eenvoudige als ijzingwekkende gegeven dat we onder een volgende Amerikaanse president niet zomaar op bescherming kunnen rekenen, terwijl aan onze oostflank de oorlog al woedt.
En dat is dan weer de mogelijke domper op de vreugde. Fijn om wat winst voor de rechtsstaat te incasseren. Belangrijk dat de kwaliteit van ons bestuur verdiende aandacht krijgt. Maar dat goede bestuur is juist ook zo nodig om als land weerbaar te zijn. En wanneer onze politieke leiders dat verband niet leggen, staan ze straks in debatten hun huis te verbouwen terwijl buiten een aardbeving plaatsvindt.
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant en host van de podcast Stuurloos. Hij heeft een bijzondere belangstelling voor openbaar bestuur. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.