Vrijwel onbewogen sprak president Poetin donderdag op de Russische televisie zijn medeleven uit met de familieleden van Jevgeni Prigozjin en diens Wagner-kameraden die een dag eerder waren omgekomen bij een ‘vliegtuigongeluk’.
Het was een cynische vertoning. Poetin zelf leek het duidelijk niet te geloven en de kijkers waarschijnlijk al evenmin. Ook in Rusland lijkt iedereen ervan overtuigd dat hij de hand had in hun dood, ook al noemt het Kremlin die berichten een ‘leugen’.
Over de auteur
Bert Lanting is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Hij was correspondent in Rusland, de Verenigde Staten en Brussel en chef van de buitenlandredactie.
De koude condoleances markeren het definitieve einde van Poetins experiment met het huurlingenleger Wagner. Prigozjins privélegertje leek goed te passen bij Poetins voorliefde voor stiekeme operaties, hij is en blijft toch een geheim agent. Ook Prigozjins criminele verleden – hij zat negen jaar in het strafkamp voor een brute roofoverval op een oud vrouwtje – zag Poetin uitsluitend als een voordeel. Totdat Prigozjin tot een politieke figuur in Rusland begon uit te groeien en zelfs een muiterij lanceerde. Het monster had zich tegen Poetin gekeerd.
Met het uit de weg ruimen van de dirigent is het vrijwel zeker ook definitief afgelopen met het Wagnerorkest, zoals Prigozjin zijn leger noemde. Sinds de mislukte muiterij tegen de legerleiding heeft het Kremlin Wagner stapsgewijs al voor een goed deel ontmanteld: de huurlingen hebben zich moeten terugtrekken uit Rusland en Oekraïne, ze moesten hun zware wapens inleveren en Prigozjin raakte ook zijn media-imperium, inclusief de ‘trollenfabriek’ in Sint-Petersburg, kwijt.
De afgelopen twee maanden heeft Wagner ook tienduizenden ex-gevangenen die het uit de strafkampen had gerekruteerd naar huis gestuurd. Een deel van de huurlingen is overgestapt naar het reguliere leger. Alleen een harde kern van enkele duizenden professionele Wagnerstrijders is overgebleven. Zij hebben zich gevestigd in een militair kamp in Belarus, maar uit satellietfoto’s blijkt volgens de site Radio Svoboda dat sinds twee weken het kamp bij Asipovitsji geleidelijk wordt ontmanteld.
Prigozjin hoopte dat president Poetin Wagner een tweede leven zou gunnen in Afrika. Maar nu hij van het toneel is verdwenen, begint zijn Afrikaanse imperium te wankelen. Andere legertjes die wel onder toezicht van het Russische ministerie van Defensie opereren, zoals Redoet en Konvoj, zijn inmiddels in Afrika aangekomen om de buit van Wagner te verdelen. Daarmee zou het huurlingenleger zijn laatste inkomstenbron verliezen.
Na de onthoofding van Wagner dreigen verbitterde huurlingen met een nieuwe muiterij of een wraakactie tegen de legertop. Uit voorzorg gaat de veiligheidsdienst FSB bij familieleden van Prigozjins ‘muzikanten’ langs om de stemming te peilen.
Maar het ziet er niet naar uit dat het op een serieuze bedreiging voor het Kremlin zal uitlopen. ‘Geen zorgen’, citeert de onafhankelijke nieuwssite Meduza een Wagnerveteraan. ‘Twee weken vreten ze die lulkoek (op de sociale media, red.) en dan is het vergeten.’
‘Het moment is voorbij’, beaamt een andere Wagnerstrijder tegenover Meduza. ‘Als het nu op 17 juni was gebeurd, meteen na de muiterij, dan zou er wel een reactie zijn geweest. Maar nu? De een is op vakantie, een ander probeert zijn gewone leven weer op te pakken, weer een ander is voor het ministerie van Defensie gaan werken...’
Andere Wagnerstrijders constateren enigszins gelaten dat ‘Pervyj’ (de Eerste), zoals Prigozjin eerbiedig door zijn huurlingen werd genoemd, zijn hand heeft overspeeld. ‘Hij voelde zich onaantastbaar. Hij dacht dat hij onsterfelijk was’, zegt een van hen tegen Meduza.
Maar ook al blijft een reactie uit en gaat het huurlingenleger ten onder nu Prigozjin van het toneel verdwenen is, het staat wel vast dat Wagner zijn sporen zal nalaten in Rusland.
Tussen de bloemenzee die de bewonderaars van Prigozjin bij het voormalige hoofdkwartier van Wagner in Sint-Petersburg achterlieten, lag een blinkende sloophamer met het doodskoplogo van het huurlingenleger.
Het was een treffende verbeelding van de voornaamste bijdrage van Prigozjin aan de politieke cultuur in zijn land, de verheerlijking van geweld als hoogste vorm van vaderlandsliefde. De sloophamer werd het trotse symbool van Wagner nadat Prigozjins huurlingen een overloper die weer in hun handen was gekomen, voor de camera met een moker de hersens hadden ingeslagen. ‘Een hondse dood voor een hond’, constateerde Prigozjin tevreden.
Ook veel militairen in het reguliere leger hebben nog steeds veel bewondering voor de nietsontziende, wrede manier waarop Prigozjin oorlog voerde. Tienduizenden gerekruteerde gevangenen werden als kanonnenvoer gebruikt bij zijn offensief in Bachmoet. Wie zich terugtrok, liep het risico te worden gefusilleerd door Wagner.
Verkrachters en moordenaars die een half jaar vechten bij Wagner overleefden, keren nu tot ontsteltenis van hun slachtoffers en nabestaanden als helden in Rusland terug uit de oorlog.
Prigozjin zelf genoot van zijn wrede reputatie. In een oud videofragment zie je hem met zijn militaire commandant Dmitri Oetkin, die ook omkwam in het vliegtuig, mijmeren over de dood. ‘Wij komen allemaal in de hel terecht’, zegt Prigozjin. ‘Maar in de hel zullen wij de besten zijn!’
President Poetin heeft vrijdag een decreet ondertekend waarin paramilitaire strijders worden verplicht om de eed van trouw af te leggen aan Rusland, zoals reguliere militairen dat ook moeten doen.
Na de mislukte muiterij van Wagner tegen de legerleiding kwam Poetin tot de conclusie dat paramilitaire groepen onder bevel van het ministerie van Defensie moeten komen te staan. Voortaan moeten huurlingen ‘trouw en loyaliteit’ aan Rusland zweren en beloven dat zij ‘de bevelen van commandanten en leidinggevenden strikt zullen opvolgen’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden