Zes nazaten van de 19de-eeuwse Britse oud-premier William Gladstone (1809-1898) hebben donderdag hun excuses aangeboden voor de rol die de familie heeft gespeeld in de slavernij. Zij waren in Guyana voor de herdenking van de Demerara-opstand, die 200 jaar geleden plaatsvond in het Zuid-Amerikaanse land. De vader van de genoemde premier was daar de voornaamste plantagebezitter. ‘John Gladstone was een verachtelijke man, hebzuchtig en dominant’, zei nazaat Charlie Gladstone (59) in de krant The Observer. De Gladstones hebben een ton gedoneerd aan het centrum voor migratie- en diasporaonderzoek van de Universiteit van Guyana.
Bij de Demerara-opstand kwamen twee dagen lang tussen de negen- en twaalfduizend slaafgemaakten in opstand. De leider van het vreedzame protest was Jack Gladstone, een kuiper op de Success-suikerplantage die de naam van zijn ‘eigenaar’ had gekregen. Onder leiding van de Britse gouverneur werd de rebellie op wrede wijze neergeslagen. Er stierven 250 rebellen, onder wie de vader van Jack Gladstone, Quamina. De Britse predikant John Smith, die de opstand had gesteund, werd ter dood veroordeeld. Hij stierf in gevangenschap, het nieuws over zijn dood voedde de anti-slavernijbeweging.
De in Schotland geboren plantagebezitter John Gladstone was tegen de afschaffing. Sterker, hij kocht nog meer suikerplantages, profiterend van de prijsdaling die de opstand had veroorzaakt.
Gladstone begon echter in te zien dat het einde van de slavernij nabij was. Als lid van het Lagerhuis pleitte hij voor geleidelijke afschaffing, met een overgangsperiode. Toen in 1833 de Slavery Abolition Act werd aangenomen, en de Britten als eerste wereldmacht een einde maakten aan deze misdaad tegen de menselijkheid, kreeg hij als houder van 2.508 slaafgemaakten 106.769 pond compensatie, het hedendaagse equivalent van zo’n elf miljoen euro.
Na de afschaffing vond Gladstone, die nooit een voet op gekoloniseerde bodem heeft gezet, een omstreden manier om te voorkomen dat personeelstekorten zouden leiden tot de teloorgang van de suikerplantages. De bevrijde slaafgemaakten verlieten immers massaal de plantages om werk te zoeken in de steden. Hij besloot contractarbeiders uit Brits-Indië te halen. De eersten arriveerden in 1838 en gingen werken op zijn plantage, Highbury genaamd. In de praktijk was dit ‘Gladstone Experiment’ een milde voortzetting van de slavernij. Bijna 238 duizend Indiërs zouden driekwart eeuw lang naar Zuid-Amerikaanse koloniën worden gebracht.
De praktijken van John Gladstone, die in 1851 op 86-jarige leeftijd overleed, werpen een schaduw over zijn zoon William die tussen 1868 en 1894 vier premierschappen voltooide. Als jonge politicus was hij trouw aan zijn vader. Eenmaal onder diens vleugels vandaan gekomen, werd hij actief tegenstander van de slavernij. Als president van de Handelsraad stelde William in 1844 bijvoorbeeld voor de accijnzen te halveren op uit andere naties geïmporteerde suiker die niet door slaafgemaakten was geproduceerd, om landen als Spanje en Brazilië ertoe te bewegen om met slavernij te stoppen. Dit was tegen de zin van zijn bejaarde vader.
Nadat de Britten slavernij hadden afgeschaft, probeerden ze andere landen te bewegen hun voorbeeld te volgen. Een speciaal onderdeel van de Britse marine, de West Africa Squadron, patrouilleerde voor de kust van West-Afrika om de slavenhandel tegen te gaan.
De jonge Gladstone groeide uit tot een van de grootste politici uit de Britse geschiedenis. Grand Old Man, zo werd hij liefkozend genoemd door zijn liberale partijgenoten, al vonden de conservatieve vijanden dat ‘G.O.M’ stond voor God’s Only Mistake. De zonden van zijn vader bezoedelen de naam van de premier die lange tijd een lichtend voorbeeld was van de sociaal-liberalen. Onder druk van studenten besloot de universiteit van Liverpool, de stad van de Gladstones, drie jaar terug om het Gladstone Building een andere naam te geven. Deze daad werd gezien als ‘solidariteit aan het verwerpen van zwarte onderdrukking’.
Er werd ook geroepen om de naam van de semi-openbare Gladstone-bibliotheek in Hawarden te vervangen, maar dat is niet gebeurd. Hawarden Castle, gelegen op de grens van Engeland en Wales, is nog steeds de zetel van de Gladstone-familie. Tegenover The Observer stelde Charlie Gladstone dat zijn bevoorrechte positie een gevolg is van het slavernijverleden. ‘Een groot deel van de familierijkdom is te danken aan de activiteiten van John Gladstone.’ Volgens Charlie’s jongere broer Rob Gladstone moet de Britse regering ook een gebaar maken. ‘Het is niet ongelooflijk controversieel en het klinkt logisch. Waarom niet?’
Afgelopen voorjaar heeft de premier Rishi Sunak in het Lagerhuis desgevraagd verklaard dat de conservatieve regering niet bereid is officiële excuses te maken of herstelbetalingen te doen. Volgens een verklaring van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken is het ‘meest effectieve antwoord op de wreedheden in het verleden ertoe zorgdragen dat huidige en toekomstige generaties niet vergeten wat er is gebeurd, dat we racisme aanpakken en samen blijven werken bij het bestrijden van de problemen van vandaag de dag, zoals klimaatverandering.’
3x John Gladstone
De Gladstones zijn niet de enige vooraanstaande familie die deze stap heeft gezet. Ook de familie Trevelyan heeft excuses aangeboden en geld gedoneerd.
Guyana exporteert nog steeds suiker, naast rijst en tropische vruchten, maar vooral olie is een goudmijn en kan het land enorme rijkdom geven.
De National Portrait Gallery heeft onlangs een tekening gekocht van de leider van de opstand, Jack Gladstone. Schilderijen van John en William Gladstone had het museum al.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden