Voordat landelijk partijleider Friedrich Merz de verkiezingsrally betreedt, in Altdorf bij München, warmt zijn publiek de biertent op zoals ze dat alleen in Beieren kunnen. Mannen in lederhosen en vrouwen in dirndl-jurken balanceren al rennend reusachtige dienbladen tussen houten tafels. Toehoorders zitten stuk voor stuk achter een Maß, de literpul bier – kleiner schenken ze hier niet. De scherpe geur van gebraden varkensvlees vermengt zich met de zure lucht van Sauerkraut.
En met het bezorgde geroezemoes van een menigte die vreest dat de huidige regering Duitsland naar de rand van de economische afgrond drijft. Met waanzinnige klimaatmaatregelen, met een wijdopen deur voor migranten, met eindeloze verboden, regels en opgeheven vingertjes. Die maken Duitse ondernemers het leven onmogelijk, vindt men hier, en jagen buitenlandse investeerders het land uit. En de kiezer richting de extreem-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD), inmiddels nummer twee in de peilingen.
CDU-leider Merz is ervan overtuigd dat die kiezers terug te winnen zijn, en heeft zichzelf tot doel gesteld om de AfD te halveren. Hoe ver hij daarbij gaat, is belangrijk voor Duitsland. ‘Als de regering op de huidige koers voortgaat is de vraag niet óf de CDU/CSU (zie kader, red.) de verkiezingen in 2025 wint, maar met welke afstand’, zegt Albrecht von Lucke, redacteur van Blätter für deutsche und internationale Politik.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
In de Beierse biertent wacht Merz een vliegende start, nadat zijn BMW 750e is voorgereden en de CDU-leider zich, omringd door camera’s, een weg baant over de plakkerige houten vloer naar het podium. Merz is hier om de conservatieve campagne te steunen voor de Beierse deelstaatverkiezingen, begin oktober, en de tent is al voor hem opgewarmd. Door eindeloze ladingen worst en bier, en door sprekers die de formidabele prestaties hebben bejubeld van Merz’ Beierse collega’s, op het gebied van veiligheid en migratiebeperking. Dat zijn thema’s die het goed doen bij conservatieve christen-democraten, en in Beieren zijn die net wat conservatiever dan elders.
De CDU-leider bewijst kort de eer aan de Beierse grenspolitie – hij is zelfs met een patrouille mee geweest – en gaat dan over naar zijn hoofdthema: Standort Deutschland. De Duitse economie en alles wat haar bedreigt, van Groene ministers tot overmatige migratie. Merz is een CDU’er van het klassieke conservatieve stempel. De Duitse economie moet vooral lekker draaien, zonder al te veel regels en rompslomp. En deze regering brengt haar tot stilstand.
Ja, zegt Merz: het was de vorige regering, de CDU onder Merkel, die Duitsland afhankelijk maakte van Russisch gas. En ja, de CDU besloot in 2011 tot het sluiten van de kerncentrales. Maar het waren de Groenen in de huidige regering die daaraan vasthielden ‘midden in de zwaarste energiecrisis die ons land ooit getroffen heeft. Een gotspe, klinkt het van links tot rechts in Duitsland – zeker niet alleen bij de CDU. En ja, zegt Merz, we hebben te maken met door de mens gecreëerde klimaatverandering, laat daar geen twijfel over bestaan. Die moeten we bestrijden. Maar door wat onze regering doet, in het bijzonder de Groenen, komt de economie op haar gat te liggen zonder dat het klimaat er wat mee opschiet. Dat is de verkeerde manier.’
De zaal, met achter de literpullen veel grijze haardossen, klapt als Merz jubelt hoe hard de ouderen hebben gewerkt om Duitsland zijn welvaart te bezorgen. Ze lacht als hij grapt dat in de linkse bubbel van Berlijn het idee heeft postgevat dat men meer welvaart kan creëeren door minder te werken. Ze fluit zelfs even, als Merz zegt dat Duitsland gecommitteerd is aan de EU maar dat uit Brussel ‘te veel kleins en te weinig groots’ komt. Als Merz het klimaatbeleid van de Groenen op de korrel neemt, ontsteekt zijn publiek in oorverdovend gejoel en gebulder.
Zo ook Hans Kei (56), langjarig lid van de CSU maar sprekend op persoonlijke titel. ‘De Groenen voeren ideologisch beleid, dat is bedacht achter de tekentafel en in de praktijk niet functioneert’, zegt Kei, in het dagelijks leven varkenshouder. ‘Ze hebben zich tientallen jaren voorbereid op een kans om die groene ideologie door te voeren. Nu bezetten ze alle ministeries die ze daarvoor nodig hebben (Groenen-ministers zetelen op Economie en Klimaatbescherming, Voeding en Landbouw, en Milieu, Natuurbescherming en Nucleaire Veiligheid, red.) en voeren hun klimaatagenda zo snel mogelijk door.’
Daar gaat het om bij deze bijeenkomst, bij de campagne van de CDU, en inmiddels in Duitsland als geheel: een competitie tussen twee fundamenteel andere wereldbeelden, twee fundamenteel andere vormen van Duitsland. Tussen de CDU en de huidige regering, maar bovenal tussen de CDU en de middelgrote coalitiepartij De Groenen. ‘Het gaat hier niet om details’, zei Merz eerder deze zomer in gesprek met journalisten in Berlijn, waaronder de Volkskrant. ‘Wij willen in de basis een andere economische-, energie- en klimaatpolitiek dan de regering. De Groenen zijn daarbij onze hoofdtegenstander.’
De economie is ook waarop Merz de strijd met extreemrechts aangaat. Want al die migranten, die kosten een vermogen.
‘Het vluchtelingenthema wordt de komende jaren een van de grootste thema’s van onze maatschappij’, zei Merz in Berlijn. ‘We hebben migranten nodig voor de arbeidsmarkt. Maar in de eerste zes maanden van dit jaar hebben we náást Oekraïners 150 duizend vluchtelingen erbij gekregen. Dat zijn er 300 duizend per jaar. Dat aantal is simpelweg te hoog. Dat moet naar beneden. Tweederde van de mensen die op de AfD willen stemmen, zijn proteststemmers. Zij zeggen: ik ben tegen de vluchtelingenpolitiek. Om te voorkomen dat nationalistische partijen sterker worden, moeten we migratie begrenzen. En als de Groenen de huidige immigratiepolitiek willen voortzetten, dan moeten we daartegen strijden.’
Thorsten Baumheinrich, een 54-jarige lokale ingenieur, is vandaag vooral uit interesse bij Merz’ toespraak. ‘Het gebeurt niet vaak dat een landelijk partijleider naar Altdorf komt’, zegt hij, terwijl hij een tafel vrijhoudt voor vrienden. Volgens hem heeft Duitsland behoefte aan een conservatieve CDU/CSU, met een leider die haar weer naar rechts trekt. Merkel had de partij naar links gevoerd. ‘Maar Merz ziet dat het zo niet verder kan, met migranten, met criminaliteit. Er is ruimte voor een nieuw conservatief blok, in Duitsland.’
Met de AfD als partner? Precies, zegt hij, terwijl een metgezel aanschuift. Hij blijkt de voorzitter van de AfD in het lokale verkiezingsdistrict Landshut. ‘Wij zijn hier om te kijken of er mogelijkheden zijn. De Brandmauer moet weg.’
Merz voert zijn verkiezingsstrijd in een welhaast onmogelijke politieke spagaat. Enerzijds wil hij zijn conservatieve CDU als democratische middenpartij profileren, anderzijds concurreert hij met extreem-rechts. Merz wil de CDU’ers terugwinnen die overliepen naar de AfD uit frustratie met Merkels vluchtelingenpolitiek – en liefst nog wat meer AfD-proteststemmers. Maar Merz wil ook de CDU-middenmoters behouden die blij zijn dat hun partij onder Merkel socialer is geworden – straks gaan ze naar de sociaal-democratische SPD.
Tijdens dit voortdurende evenwichtskunstje verloor Merz vorige maand zijn balans. En direct probeerde de AfD hem bij zijn been te pakken.
Europese landen vormen steeds vaker coalities met radicaal-rechts. Nederland probeerde al in 2010 een regering met gedoogsteun van de PVV. Maar in Duitsland is samenwerking met de AfD absoluut taboe voor de zes andere nationale partijen. Zij handhaven een Brandmauer, een cordon sanitaire rondom de AfD die volgens de binnenlandse veiligheidsdienst inmiddels grotendeels uit extreem-rechtse figuren bestaat. Op alle niveaus: EU, federale regering, deelstaten en gemeenten. Maar eind juli leek Merz de deur voor samenwerking met de AfD op een kiertje te zetten.
Een maand eerder had de AfD voor het eerst een burgemeestersverkiezing gewonnen, met meer dan de helft van de stemmen, en vlak daarvoor een districtsverkiezing. ‘Dat hebben wij te accepteren’, zei Merz tegen televisiezender ZDF. ‘En natuurlijk moet in gemeenteraden dan ook worden gezocht naar manieren waarop men gezamenlijk de stad of het district vormgeeft.’
Ogenblikkelijk viel heel Duitsland over de CDU-leider heen, inclusief vele prominenten uit zijn eigen partij – met name zijn twee vermoedelijke concurrenten voor bondskanselier, straks in verkiezingstijd. Merz krabbelde pijlsnel terug en tweette dat hij de AfD volledig uitsluit, ‘en ik heb n Source: Volkskrant