Er is nog steeds veel onduidelijk over waarom het toestel waarin Jevgeni Prigozjin zat in de buurt van Valdaj is neergestort. Mechanische problemen? Een aanslag door een van zijn vele vijanden? Poetins ‘onvermijdbare wraak'? Misschien zullen we het nooit helemaal weten. Wat wel opvalt aan het plotselinge einde van Prigozjin is dat deze ‘de dubbelzinnigheid ontbeert die normaal gesproken gepaard gaat met de uitschakeling van degenen die in botsing komen met Poetin', aldus de Russisch-Amerikaanse columnist Max Boot in The Washington Post.
‘Commentatoren verwijzen vaak naar het ‘Plotselinge Russische Doodssyndroom’, waarbij hoge Russische functionarissen en zakenlieden op mysterieuze wijze uit het raam vallen, ‘zelfmoord’ plegen of eenvoudigweg sterven zonder dat daarvoor een reden wordt gegeven. Een trend die alleen maar is toegenomen sinds de grootschalige invasie van Oekraïne. Maar als het om Prigozjin gaat, hoeft er weinig twijfel te bestaan over wat er is gebeurd: hij is vrijwel zeker geëxecuteerd, net zo zeker alsof hij was neergeschoten door een vuurpeloton op het Rode Plein. Zo houd je de macht vast als je een gangsterstaat regeert.’
Prigozjins dood bewijst volgens Boot dat Poetin zijn wurggreep op de macht heeft behouden. ‘Poetin lijkt even sterk als altijd, ondanks zijn mislukte invasie in Oekraïne.’ (...) ‘Er komt geen enkele tegenstand naar voren, zelfs niet vanuit de inner circle van Poetin. Dat betekent dat Poetin deze kwaadaardige agressieoorlog kan blijven voeren zolang zijn munitievoorraad op peil blijft – en dat zal hij ongetwijfeld doen, in de hoop dat oud-president Donald Trump of een andere Republikeinse criticus van Oekraïne de Amerikaanse verkiezingen zal winnen en Kyiv van verdere hulp zal afsnijden.’
Stephen Fortescue, hoogleraar Russische studies aan de universiteit van New South Wales, betwijfelt of iemand verrast zal zijn over het lot van Prigozjin. ‘Natuurlijk is het Poetin die het huis schoonmaakt. Hij stuurt een duidelijke boodschap naar zijn elites. En die boodschap is niet nieuw’, aldus Fortescue in de Australische krant The Sydney Morning Herald. ‘Hoe ver de zuivering zal gaan? Poetin zal zijn wraak temperen om de stabiliteit te herstellen. Maar al zijn uitbarstingen van ‘opwinding’ stapelen zich op. Op een gegeven moment stort de boel in het Kremlin misschien in, maar zo voelt het nog niet, ook al zijn er tekenen van spanning.’
De Canadese politicoloog Loïc Tassé meent echter dat de plotselinge dood van Prigozjin Poetin nog verder zal isoleren. ‘Deze gebeurtenis verstevigt slechts Poetins imago als bloeddorstige dictator’, schrijft Tassé in een opiniestuk voor de Canadese krant Le Journal de Montréal. ‘Poetin was al een van de zeldzame leiders die bloed aan zijn handen heeft. Prigozjins dood zal ertoe leiden dat zelfs andere dictators steeds terughoudender worden om hem te willen ontmoeten.’
Volgens journalist Pjotr Sauer zal Prigozjins dood zeker ook de spanningen binnen het Russische leger doen toenemen. ‘Hoewel zijn opstand grotendeels werd veroordeeld door de strijdkrachten, bleef hij een populair figuur onder sommige elementen van de troepen die sympathiseerden met zijn kritiek op het Russische militaire establishment en de haperende oorlog’, schrijft Sauer in de Britse krant The Guardian. Om zijn woorden te onderstrepen citeert hij in zijn artikel Sergei Markov, een populaire blogger en voormalig adviseur van het Kremlin: ‘We zouden onze vijanden moeten doden, niet onze eigen mensen. Al onze vijanden vieren feest… De dood van Prigozjin is de grootste prestatie van Oekraïne dit jaar.’
Pavel Loezin, een expert bij het Center for European Policy Analysis, een Amerikaanse denktank, stelt tegenover persbureau Reuters dat de dood van Prigozjin weer eens aantoont ‘dat de Russische elite niet verenigd is, de tegenstellingen binnen het Kremlin groeien, dat de coördinatie tussen verschillende takken binnen de Russische leiding echt slecht is’. Als Vladimir Poetin zo machtig is, vraagt Loezin zich hardop af, ‘waarom heeft hij Prigozjin uiteindelijk nooit gearresteerd?’
Maar de vraag is nu vooral: hoe gaat het verder met Wagner? Er zijn volgens Michael Rubin, verbonden aan het American Enterprise Institute en vaste auteur bij 19fortyfive, een opinieplatform over defensie, nationale veiligheid, buitenlands beleid en politiek, drie scenario's die de toekomst van Wagner én Rusland zouden kunnen bepalen.
Het eerste scenario is dat de loyaliteit van Wagner verschuift naar Poetin. ‘Al langer wordt gedacht dat Prigozjin meer het boegbeeld en de investeerder was dan de echte baas van het huurlingenleger. Als het leiderschap van Wagner al ergens anders ligt, is het misschien niet moeilijk om te accepteren dat de mannen van Wagner loyaal aan Poetin worden’, schrijft Rubin bij 19fortyfive. ‘Of zoals wijlen Al Qaida-leider Osama bin Laden ooit grapte: ‘Als mensen een sterk paard en een zwak paard zien, zullen ze van nature van het sterke paard houden.’
Het tweede scenario van Rubin is dat Wagner ophoudt te bestaan. Maar dat lijkt volgens hem minder waarschijnlijk: ‘Wagner is een lucratieve onderneming. Het heeft de goudmijnen van de Centraal-Afrikaanse Republiek overgenomen en zou binnenkort de controle kunnen krijgen over de uraniummijnen in Niger. Wagner geeft Poetin ook de kans een deel van het vuile werk op te knappen dat hij gedaan wil hebben.’
Het derde scenario is volgens Rubin voor Poetin het gevaarlijkst. ‘Prigozjin was niet de enige die in opstand kwam in juni. Honderden door strijd geharde Wagner-veteranen hebben misschien het gevoel dat ze geen andere keus hebben dan de wapens te grijpen en wraak te nemen op de man die vrijwel zeker opdracht gaf tot de dood van hun baas.’
(...) ‘Mocht Wagner deze weg inslaan, dan zal dit langzaam het fundament van de Russische stabiliteit uithollen en het land een voorproefje geven van het Libanon uit de burgeroorlog. Zeker, als de handlangers van Poetin als vliegen beginnen te vallen, zal het beeld van onoverwinnelijkheid rondom de Russische leider vervagen. Het sterke paard zou een hobbelige pony kunnen worden.’
Maar welk scenario het uiteindelijk ook wordt, Rubin is stellig in zijn conclusie: ‘Prigozjin mag dan dood zijn, Poetin zal binnenkort wellicht spijt krijgen van zijn nalatenschap.’
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden