N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Oorlog Poetin viel Oekraïne al aan in 2014. Toen durfde het Westen -– en zeker Nederland – hem niet tot de orde te roepen. Nu betalen we „de prijs van lafheid”.
De Nederlandse VN-diplomaat Robert Serry is die dag de Krim uitgezet. ’s Avonds interviewt Wolf Blitzer hem op CNN.
Blitzer: Were you ever scared for your life?
Serry: No, Wolf, I wasn’t. But I can’t say I felt very comfortable.
Begin maart 2014 is Serry in overleg met VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon naar de Krim gevlogen. Russische troepen (zonder insigne ‘groene mannetjes’) plegen sinds eind februari een stille staatsgreep op het Oekraïense schiereiland, en Serry, in 1992-1996 Nederlands eerste ambassadeur in Oekraïne, beoogt wat bijna alle westerse leiders bepleiten: de zaak deëscaleren.
Maar enkele dagen later, 5 maart, blijkt dat de Russen er niets van willen weten. De VN moeten opkrassen.
Groene mannetjes komen het Serry vertellen. Ze nemen, zegt hij, het stuur van zijn bus over. Serry ziet dat hij en zijn medewerker omsingeld zijn, ze werken zich uit de bus en zetten het op een lopen. Ze bereiken een koffiebar. Zodra ze daar zitten, verschijnt er volgens Serry een opgetrommelde menigte voor het raam: de Krim, schreeuwen ze, is Russisch.
VN-diplomaat Robert Serry, en de ‘groene mannetjes’ op de Krim.
Daarop bellen Serry en zijn medewerker zoveel mogelijk journalisten – BBC, Radio 1, Le Monde, etc. Een cameraploeg van het Britse ITV komt langs, het is hun redding: ze worden ontzet. ’s Avonds vliegt Serry naar Ankara, waar hij Wolf Blitzer van CNN telefonisch te woord staat.
Een ontnuchterende ervaring, vertelt hij. Vijf weken eerder, eind januari 2014, is hij voor het eerst door Ban Ki-moon naar Kyiv gestuurd. De pro-Russische president Viktor Janoekovitsj van Oekraïne ziet eind 2013 na gesprekken met Poetin onverwacht af van het Associatieakkoord met de Europese Unie. Protest domineert daarna het centrale plein van de hoofdstad, de Maidan. Scènes van verzet en verscheurdheid: bezette overheidsgebouwen, bloedige confrontaties.
Serry overlegt met Janoekovitsj en de oppositie, en werkt in februari met de VS een klassieke ruil uit: herstel van de orde tegenover vrijlating van politieke gevangenen.
Poetin en Viktor Janoekovitsj. Foto EPA
Het is al te laat. Als drie EU-ministers van Buitenlandse Zaken Janoekovitsj 21 februari overreden dat hij later in 2014 vervroegd zal aftreden, ontstaat een onhoudbare situatie. Het trio legt het akkoord aan een kolkende Maidan uit, een radicale actieleider beklimt het podium en grijpt de microfoon: als de president niet meteen aftreedt, schreeuwt hij, komen ze hem halen.
Het veroorzaakt, zegt Serry nu, „een kantelpunt in de Europese geschiedenis”, vergelijkbaar met de moord in Sarajevo in 1914 die de Eerste Wereldoorlog inleidde.
Janoekovitsj ontvlucht op 22 februari zijn land. Diezelfde dag – de Winterspelen in Sotsji zijn nog gaande – gebiedt Poetin dat zijn troepen zich gereedmaken voor een invasie van de Krim, zo zal de Oekraïense historicus Serhii Plokhy (Harvard) later reconstrueren in zijn boek The Russo- Ukrainian war (2023).
Het wordt oorlog.
Poetin, Willem-Alexander en Máxima in het Holland Heineken House in Sotsji. Foto ANP
Rusland viert intussen een pr-triomf in Nederland. Twee dagen na Poetins invasiebesluit, op 24 februari, keert de olympische ploeg terug uit Sotsji. Koning Willem-Alexander ging er met een glas bier op de foto met Poetin. ‘Team NL’ won 24 medailles, een record.
Maurits Hendriks, de Nederlandse chef de mission, noemt de Russische organisatie tegenover de NOS „misschien wel de beste ooit”. Hij herinnert aan de „licht vooringenomen” kritiek vóór de Spelen op de Russische omgang met mensenrechten. Het land, zegt hij, „heeft mijn hart veroverd”.
Drie dagen later begint de militaire operatie op de Krim. Een dag later, op vrijdag 28 februari, bevestigen de VS dat het schiereiland is gevallen. De groene mannetjes bezetten de regeringsgebouwen en dwingen parlementariërs een nieuwe premier te steunen: Sergei Aksjonov, een onderwereldfiguur. Als Bob Deen van Clingendael, destijds voor de OVSE in Oekraïne, 2 maart op de Krim aankomt, „wordt het vliegveld bezet door gangsters”, zegt hij nu.
Sergei Aksjonov (in de zijspan) met Poetin. Foto EPA
De Russische ambitie reikt verder. Begin maart zijn er al berichten dat pro-Russische eenheden ook actief zijn in Donetsk en Loehansk, Oost-Oekraïne. Het begin van een jarenlange hybride oorlog in de Donbas die uiteindelijk culmineert in de inval van 24 februari 2022.
Maar in 2022 is de westerse reactie anders dan in 2014. In 2022 volgen razendsnel zware handelssancties tegen Rusland, er komt militaire steun voor Oekraïne. Rusland wordt geweerd van grootschalige sport- en culturele evenementen, zoals tennistoernooi Wimbledon, het WK voetbal in Qatar en het Eurovisie Songfestival in Italië.
In het voorjaar van 2014 blijft het internationale verweer bij woorden. Op zondagmiddag 2 maart vergadert de NAVO-Raad, de secretaris-generaal met de ambassadeurs van de lidstaten. De NAVO ziet geen militaire optie, zegt de toenmalige Nederlandse NAVO-ambassadeur, Marjanne de Kwaasteniet, terugblikkend. „Dan kwamen we direct in oorlog met Rusland.”
Een dag later drukken ook de EU-ministers van Buitenlandse Zaken op de snooze-knop. Ze vragen Rusland te „deëscaleren”, ze willen dialoog, en zeggen dat er pas sancties volgen als het land hieraan geen gehoor geeft.
Indruk maakt het niet. Die mogelijke sancties, zoals opschorting van gesprekken over soepelere visumverstrekking, noemt de NOS-correspondent in Brussel, Chris Ostendorf, ’s avonds in het NOS Journaal „een lachertje”.
De bezorgdheid in West-Europa is ook niet erg groot. Uit een peiling later in 2014 komt naar voren dat bijvoorbeeld 40 procent van de Duitsers Poetins inname van de Krim steunt.
Evengoed staat Oekraïne, inclusief de Krim, op eigen benen sinds de val van de Sovjet-Unie in 1991, en tekende Rusland in 1994 met de VS het Memorandum van Boedapest, waarin Oekraïne zijn kernwapens opgaf in ruil voor de garantie van territoriale integriteit.
Een feit dat na de inname weinig aandacht krijgt. „Je moet dit zien als een defensieve operatie” van Poetin, zegt Maarten van Rossem op maandag 3 maart in RTL Late Night. Hij vermoedt ook „dat de deling van Oekraïne een onvermijdelijk proces is”. Militair historicus Christ Klep vindt het die dag bij Pauw & Witteman „geruststellend dat de Russen zich niet provocerend gedragen”. En Derk Sauer, mediaondernemer in Rusland, zegt 7 maart in College Tour dat hij „heel goed begrijpt dat Poetin heeft ingegrepen” op de Krim. „Hij heeft gelijk”, zegt hij op aandringen van Twan Huys.
Ook in Haagse salons is Poetin niet het grootste punt van zorg. De vicepremier van Georgië komt 9 maart op bezoek, en na afloop staat toenmalig PvdA-Kamerlid Michiel Servaes, nu directeur van Oxfam Novib, in een kringetje met captains of industry. „Zij waren met één ding bezig: hoe komen wij hier met zo min mogelijk schade uit?”, vertelt hij, nog steeds verbaasd. „Ze zagen niet welke gigantische geopolitieke schok we beleefden en wat de consequenties op langere termijn konden zijn.”
Investeerder Bill Browder. Foto ANP
In 2013 verschijnt een boek waarin Pieter Omtzigt, dan CDA-Kamerlid, co-auteur is met Russische oppositiepolitici als Aleksej Navalny (nu gedetineerd) en Boris Nemtsov (in 2015 vermoord) en westerse politici als de Amerikaanse senator John McCain (in 2018 overleden): Why Europe needs a Magnitsky Law: Should the EU follow the US?
In 2009 is jurist Sergej Magnitski in een Russische cel gemarteld en gestorven. Hij werkte voor de Brits-Amerikaanse investeerder Bill Browder, miljardair dankzij Russische privatiseringen in de jaren negentig. Hem wordt onder Poetin de toegang tot Rusland ontzegd, onbekende Russische bedrijven willen zijn vermogen te pakken krijgen. Magnitski pluist uit wie achter de bedrijven zitten, en komt op het spoor van maffialeiders, ambtenaren en politici. Dan volgt zijn arrestatie.
Browder begint na zijn dood een lobby voor Magnitski-wetgeving, die beoogt dat schenders van mensenrechten individueel sancties opgelegd krijgen. Hij heeft succes in het Amerikaanse Congres en het Europees Parlement en verplaatst zijn lobby naar EU-lidstaten. Zo bereikt zijn zaak in 2011 ook de Tweede Kamer.
Dan blijkt volgens betrokkenen waarom Haagse bewindslieden na de inname van de Krim zo voorzichtig opereren in het Europese sanctiedebat: ze durven niet tegen Poetin op te staan. „Ze vonden Rusland blijkbaar te machtig”, zegt het oud-Kamerlid Coskun Çörüz (CDA) nu.
Met hem begint het. In de zomer van 2011 wil Çörüz via een motie „bevorderen [...] dat de verantwoordelijken voor Source: NRC