Frans Weisglas, de voormalige voorzitter van de Tweede Kamer? Tegen natuurlijk. ‘De beginselen van de PVV staan haaks op de gelijkheidsbeginselen van onze rechtsstaat.’
Ed Nijpels dan, de voormalige minister? Ook tegen, met heel zijn hart. ‘Lees de brief van Rutte aan informateur Tjeenk Willink van 14 juni 2017. Daarin somt Mark helder drie argumenten op waarom hij niet met de PVV wenst samen te werken. Kraakhelder. Die argumenten gelden in 2023 nog steeds.’
En de JOVD, de aan de VVD gelieerde jongerenorganisatie? Tegen, om principiële redenen. Samenwerken met de PVV zou strijdig zijn met de ‘vrijheidsbeginselen waar het liberalisme om draait’.
Kraait daar het oproer in de VVD? Kan de nieuwe leider, Dilan Yesilgöz, zich opmaken voor roerige partijbijeenkomsten nu ze heeft verklaard dat ze samenwerken met de PVV niet meer bij voorbaat uitsluit?
In een andere partij, in een andere tijd, zou de kritiek op de draai misschien het begin zijn van een politieke opstand. In de VVD van 2023 echter is het vooral de bevestiging van de status quo die sinds 2010 binnen de partij bestaat: heus niet alle VVD’ers staan te springen om samen te werken met Geert Wilders, maar de bezwaren zijn vaker praktisch van aard dan principieel.
Over de auteur
Raoul du Pré is chef van de politieke redactie van de Volkskrant. Hij schrijft sinds 1999 over de nationale politiek.
Het fundamentele verzet blijft beperkt tot een kleine groep leden, immer aangevoerd door de veteranen Nijpels en Weisglas en (delen van) de jongerenorganisatie – die zelfs al in 2008 actie voerde tegen Wilders, omdat die ‘het liberale pad volledig bijster was geraakt’.
De rest van de partij zwijgt vooral. Dat was al zo in 2010, toen de VVD van beginnend premier Mark Rutte het gedoogavontuur met de PVV aanging. Terwijl coalitiepartner CDA bijna ten onder ging aan het debat over die samenwerking, had de VVD aan één middagje praten genoeg.
Frans Weisglas toonde zich de meest geharnaste tegenstander. Hij noemde de PVV een partij die ‘stelselmatig burgers stigmatiseert’ en sprak de hoop uit dat het CDA-congres de komst van Rutte I zou blokkeren. Op zijn eigen partij hoefde hij niet te rekenen, merkte hij ter plekke, om zich heen kijkend in de zaal. ‘Waar zijn de liberalen gebleven?’
De meest expliciete bijval kwam van voormalig staatssecretaris Gijs de Vries. Die stapte ter plekke op en is inmiddels lid van D66.
En Mark Rutte, de nog jonge partijleider? Die wilde het destijds vooral pragmatisch bekijken. ‘Ik ben ook niet van de PVV, maar de VVD moet nooit partijen uitsluiten.’ Hij beloofde het debat met Wilders ‘scherp te voeren’ en erkende dat de samenwerking een politiek risico was. ‘Dit vraagt absoluut om stuurmanskunst.’
Waar veel partijen in de jaren daarna besloten dat samenwerking met de PVV (en later ook FvD) niet valt te rijmen met hun eigen beginselen, bleef dat in de VVD altijd onderwerp van debat. Rutte zelf was na de val van Rutte I helemaal klaar met Wilders, maar vooral om bestuurlijke redenen: zijn coalitiepartner was na anderhalf jaar opgestapt, iets dat in zijn ogen onbestaanbaar was.
Hij legde de schuld van de kabinetscrisis in de verkiezingscampagne daarna met succes neer bij Wilders, won zelf tien zetels en zag met genoegen hoe Wilders de grootste verkiezingsnederlaag uit de PVV-historie moest slikken. Tot op de dag van vandaag zet Rutte de val van zijn eerste kabinet in om de kiezers op de rechterflank eraan te herinneren dat de PVV ‘wegliep toen het moeilijk werd’.
Principieel werden Ruttes bezwaren pas na Wilders’ geruchtmakende ‘minder Marokkanen-oproep’ in 2014. Het leidde in 2017 tot de brief aan informateur Tjeenk Willink waaraan Nijpels nu refereert. Rutte schreef daarin dat Wilders ‘stelselmatig bevolkingsgroepen beschimpt en beledigt’ en ‘grondwettelijke vrijheden inperkt’. Voorts ‘ondermijnt Wilders de instituties die de basis vormen van onze rechtsstaat’, zoals het parlement en de rechterlijke macht. ‘Met zo’n partij kan de VVD niet regeren.’
Niettemin sloot Rutte zich vrijdag aan bij Yesilgöz: niets is uitgesloten. Wat er is veranderd? Vooral het politieke speelveld. Ruttes brief werd geschreven ná de verkiezingen van 2017, toen duidelijk was dat er, vanwege het verzet in andere partijen, sowieso geen meerderheid te vormen was met Wilders. Zes jaar later heeft de VVD zelf een kabinet opgeblazen en daarna breed uitgevent dat het voortkwam uit frustratie over het feit dat de partij al jaren geen scherper immigratiebeleid kan voeren. Steeds staan coalitiepartners als de PvdA, D66 of de ChristenUnie in de weg.
Jarenlang was dat een feit waarbij de VVD zich had neer te leggen. Nu de kiezers zo in beweging zijn en nieuwkomers als de BBB en Pieter Omtzigt het politieke landschap omploegen, kijkt ook de VVD weer om zich heen: dient zich een rechtse meerderheid aan? En hoe groot is de kans dat het dan kan zónder de PVV? Ook Wilders moet de nieuwe concurrenten op rechts vrezen, maar de harde kern van zijn achterban is hem nu al zeventien jaar bijzonder trouw.
De VVD-top heeft de belangenafweging gemaakt. De PVV niet meer bij voorbaat uitsluiten, zal in de komende weken heus nog tot debat in eigen kring leiden, maar de kans op een ledenopstand is bijzonder klein. De PVV wél uitsluiten kan tot praktische problemen leiden tijdens de komende formatie. Yesilgöz houdt alle opties open, ook de optie dat het toch niet kan met Wilders. Die bal legt zij bij hem en zijn gedrag in de verkiezingscampagne. ‘Ik moet zien waar de heer Wilders nu mee komt.’
En dat is dan weer geheel conform de lijn van partijstrateeg Edith Schippers, fractievoorzitter in de Eerste Kamer. Zij betoogt al sinds 2015 dat het onverstandig is in een versnipperd politiek landschap partijen bij voorbaat uit te sluiten, maar voegt daar altijd aan toe dat de kans op samenwerking met Wilders bijzonder klein is. ‘Als de PVV wil dat we uit de EU stappen, terug wil naar de gulden, de grenzen wil dichtgooien en de zorgkosten wil verdubbelen, dan gaan we natuurlijk niet met elkaar regeren.’
Binnenkort presenteert Geert Wilders zijn verkiezingsprogramma. Hij mag dan voor het eerst in jaren weer op grote belangstelling rekenen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden