Pieter Omtzigt houdt de Nederlandse politiek in zijn greep. Doet hij mee aan de komende verkiezingen of niet? Profiel van een man die al veel stormen doorstond, maar nu voor de belangrijkste beslissing uit zijn politieke leven staat. ‘Pieter zal zich oprecht afvragen of hij alle verwachtingen kan waarmaken.’
Pieter Omtzigt hield er in zijn jonge jaren van om lange zeiltochten te maken – een van de hobby’s waar hij amper nog tijd voor heeft sinds hij zich twee decennia geleden in de Nederlandse politiek stortte. Misschien heeft hij bij de overpeinzingen over zijn toekomst nog weleens teruggedacht aan zijn zeiltochten op de onvoorspelbare Friese wateren.
De parallellen met zijn grillige politieke loopbaan liggen voor de hand. Jarenlang voer hij tegen de stroom in. In het pragmatische Rutte-tijdperk viel hij op als de onbuigzame buitenstaander die immuun bleef voor de charmes van de premier. Meermaals dreigde zijn loopbaan te stranden.
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever voor de Volkskrant. In 2022 kreeg hij de journalistieke prijs de Tegel voor zijn onthullingen over de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden en co. Hendrickx was eerder correspondent in de VS en Rusland.
Nu is alles anders; het is springtij. Al zijn rivalen zijn verdwenen, afgedankt of kondigden gedesillusioneerd hun vertrek aan. Hij heeft iedereen overleefd. Zijn reputatie als de politicus die tegen de verdrukking in opkwam voor de slachtoffers van het toeslagenschandaal is bij een groot deel van de bevolking onomstreden. De route naar politiek succes lijkt plotseling open te liggen.
De recente peiling van I&O deed bij andere campagneteams alarmbellen afgaan. Omtzigt zou goed zijn voor 46 zetels als hij een eigen partij begint. Dat cijfer kan overdreven zijn, maar voor iedereen is duidelijk dat hij is uitgegroeid tot een van de meest vertrouwde politici van Nederland, alleen de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb scoort nog hoger.
Andere partijen kunnen nu alleen maar afwachten hoe zijn beslissing uitvalt. Als hij meedoet aan de verkiezingen verandert het speelveld, als hij niet meedoet ook. Veel behoefte om daarop vooruit te lopen, is er niet, blijkt uit een rondgang van de Volkskrant.
Ex-VVD-minister Henk Kamp moest eerder deze maand al ervaren dat het niet zonder risico is om zich te mengen in Omtzigts afwegingen. Bij WNL prees Kamp zijn provinciegenoot aan als een kundig en vasthoudend Kamerlid en vergeleek hij zijn impact met die van Pim Fortuyn in 2002. Tegelijkertijd betwijfelde het VVD-erelid of Omtzigt in staat is om een eigen beweging op te zetten. ‘Hij moet een partij gaan leiden, maar kreeg al een burn-out van zijn werk in de fractie. Ik kan me moeilijk voorstellen dat hij er aan begint.’
Kamps kritiek riep onmiddellijk verontwaardiging op. Partijleider Dilan Yesilgöz distantieerde zich van haar partijgenoot. ‘Deze woorden hadden wat mij betreft niet gehoeven. Laat mensen in rust hun eigen beslissingen nemen.’
Alexander Pechtold had daar geen boodschap aan en viel Kamp bij. ‘Politiek is niet alleen vertellen waar de problemen zitten en de schuldigen zoeken uit het verleden, het is ook verantwoordelijkheid nemen’, oordeelde de ex-D66-leider over Omtzigt.
De kritiek kan deels voortkomen uit de electorale angst, maar ook mensen die sympathie voor hem koesteren vragen zich af of het bewierookte Kamerlid de gok moet wagen. Hij staat bekend om zijn degelijkheid en om zijn goed onderbouwde aanpak. Gaat hij zijn zwaarbevochten reputatie op het spel zetten door in ijltempo een partij op te zetten, met alle risico’s van dien?
‘Ik heb met hem te doen’, zegt een bekende van Omtzigt, die vanwege zijn positie alleen op basis van anonimiteit wil spreken. ‘De peilingen zijn een soort vloek. Pieter moet daardoor bijna wel mee doen, maar wat gaat hij zich allemaal op de hals halen met zo’n nieuwe partij?’
De weg naar politieke lieveling van het grote publiek was lang en ongebruikelijk. Omtzigt groeide op in Borne in Overijssel. Zijn ouders behoorden allebei tot de derde orde van de karmelieten, een katholieke kloosterorde.
Omtzigts vader, die in 2019 overleed, was eerst directeur van een voormalig klooster en later namens het bisdom betrokken bij het katholiek onderwijs in Twente. Hij was ook voorzitter van de CDA-afdeling Borne.
Zoon Pieter leek eerder voorbestemd voor een academische carrière. Als gymnasiast bleek hij een wiskundeknobbel te hebben en meteen na zijn eindexamen ging hij economie en wiskunde studeren in de Engelse stad Exeter, waar hij tot 1996 bleef. Daarna promoveerde hij in de econometrie aan de Universiteit van Florence.
In 2003 kwam hij op plek 51 van de CDA-lijst terecht, maar diepe wortels binnen de partij had hij door zijn jarenlange verblijf in het buitenland niet. In zijn jonge jaren was hij even actief geweest bij de jongerenafdeling van het CNV en gaf hij weleens advies over pensioenen aan de CDA-fractie. Na onder meer een ontmoeting met Jan Peter Balkenende in 2002 werd hij enigszins tot zijn eigen verbazing voorgedragen als CDA-Kamerlid.
Heel veel veranderd is hij de afgelopen twintig jaar niet. Omtzigt wist vrijwel meteen de CDA-top tegen zich in het harnas te jagen door de riante pensioenvoorziening van partijcoryfee en Nederlandsche Bankpresident Nout Wellink ter discussie te stellen. Dat was niemand eerder opgevallen, totdat zeker Kamerlid in de kleine lettertjes van de bijlagen dook.
Het zou een constante blijken. Van de verkwistende subsidies voor elektrische auto’s tot corruptiezaken in Europa: Omtzigt beet zich als geen ander vast in taaie dossiers, ook als zijn partij er niet blij mee was.
Een keerpunt kwam in 2012. Het CDA wilde ‘verversen’ en ruimde geen plaats meer in voor Omtzigt. Het kritische Kamerlid vocht terug en wist met steun van CDA-leden alsnog een plek te verkrijgen op de lijst. Dankzij 37 duizend voorkeurstemmen kwam hij daarna op eigen kracht in de Kamer.
Omtzigt kon dankzij de steun van de kiezers losser van zijn eigen partij opereren. Dat maakte hem zichtbaarder en populairder, maar tegelijkertijd namen de fricties toe. In de ogen van meer gouvernementele krachten sloeg hij door in zijn kritische vragen en wakkerde hij met zijn voortdurende roep om meer stukken en tijdlijnen juist het wantrouwen in de overheid aan.
Zo bleef hij tot frustratie van het kabinet doorvragen over de gebeurtenissen rond het neerhalen van de MH17, waardoor de indruk ontstond dat er schimmige zaken doelbewust werden achtergehouden. Het Kamerlid beet zich ook een tijd vast in de zaak-Demmink, hoewel beschuldigingen over kindermisbruik door hoge ambtenaren al talloze malen waren weerlegd.
Hij voelde zich in zijn werk vaak tegengewerkt, maar volgens anderen zag hij spoken. Een ambtenaar vertelde eerder aan de Volkskrant dat Omtzigt hem een uitbrander gaf, omdat antwoorden op zijn Kamervragen pas laat beschikbaar kwamen. Het CDA-Kamerlid meende dat het ministerie bewust traineerde. De ambtenaar was verbouwereerd: de antwoorden kwamen laat, maar niemand had de bedoeling gehad om daarmee Omtzigt te dwarsbomen.
Veel van zijn bewonderaars zullen niet meer onder de indruk zijn van dergelijke tegenwerpingen. Advocaat Rachel Imamkhan, die namens stichting PrisonLAW gedetineerden in het buitenland bijstaat, zag bijvoorbeeld van dichtbij hoe het ministerie van Buitenlandse Zaken Omtzigt buiten spel probeerde te zetten toen die zich in 2015 ging bemoeien met de zaak van de onterecht in Spanje vastzittende Romano van der Dussen. Het Kamerlid zette het ministerie onder druk om meer te doen voor de vrijlating van Van der Dussen.
‘Wat ik mooi vond, is dat Omtzigt opstond voor iemand die aan het wegrotten was in een Spaanse cel, iemand naar wie niemand meer omkeek’, zegt Imamkhan. ‘Hij zette alles op scherp. Op verzoek van Romano vroeg hij stukken op, zocht contact met de Spaanse autoriteiten. Het ministerie van Buitenlandse Zaken raakte daardoor helemaal in paniek. De ambtenaren leken vooral bezig met het uit de wind houden van de minister. Voor een gewone man als Romano was minder aandacht. Het zal heel veel moeite kosten om die cultuur te doorbreken.’
In de jaren die volgden leek Omtzigt niet zozeer uitgeput te raken door zijn ellenlange werkdagen, als wel door de voortdurende CDA-partij-intriges en de fricties met de coalitiepartijen van Rutte III. Het Kamerlid kwam ziek thuis te zitten nadat hij na het vertrek van Hugo de Jonge door zijn eigen partij werd gepasseerd voor het partijleiderschap, hoewel hij bij de interne verkiezingen tweede was geworden met 49,3 procent van de stemmen..
De door het Kamerlid ervaren tegenwerking bij de toeslagenaffaire werd kort daarna bevestigd door uitgelekte verslagen van de ministerraad. Zijn eigen CDA-minister Wopke Hoekstra sprak daarin over het ‘sensibiliseren’ van Omtzigt.
In het ideale scenario kan hij met het opzetten van een eigen partij een trouwe schare medestanders om zich heen verzamelen, iets wat Omtzigt nog nooit in zijn politieke loopbaan heeft gehad. Zijn leiderschap zal onbetwist zijn. Iedereen die op de lijst komt te staan, is schatplichtig aan hem.
De risico’s zullen voor Omtzigt ook duidelijk zijn: hij kan opnieuw in een wespennest terechtkomen. Het samenstellen van een lijst met goede kandidaten is een helse klus. Hij heeft al ervaren hoe moeilijk het is om mensen in te schatten. In de coronacrisis zette hij zich volop in v Source: Volkskrant