Normaal gesproken drijven er banden met witte wolken ten noorden en ten zuiden van de evenaar van Neptunus. Die zijn niet altijd even goed zichtbaar, maar in 2019 verdwenen ze bijna geheel in vrij korte tijd. Alleen in de buurt van de zuidpool is nu af en toe nog een wolk te zien.
In een artikel in vakblad Icarus wijst een groep astronomen de zon aan als de oorzaak van de verdwenen wolken. Neptunus werd de afgelopen decennia nauwlettend in de gaten gehouden, zowel door ruimtetelescoop Hubble als door grote telescopen op aarde. Wat blijkt: als de zon eens in de elf jaar actiever is dan gemiddeld, zijn er veel heldere wolken; bij geringere zonneactiviteit zijn het er juist minder.
Over de auteur
Govert Schilling is wetenschapsjournalist gespecialiseerd in sterrenkunde. Hij schreef tientallen boeken over het heelal en maakte onder meer de televisieserie Govert naar de grenzen van het heelal.
Het is een opmerkelijke ontdekking: Neptunus staat op 4,5 miljard kilometer afstand van de zon, en het zonlicht is er bijna duizend keer minder fel dan op aarde. Dat de zon zo’n grote invloed zou kunnen hebben op de verre planeet betwijfelden veel wetenschappers dan ook.
Hoe het precies werkt is overigens nog onduidelijk. De activiteit van de zon schommelt elke elf jaar. Tijdens een activiteitmaximum vertoont de zon meer donkere vlekken en heldere uitbarstingen, en zendt hij ook meer energierijke ultraviolette straling uit. Die extra uv-straling zou chemische reacties in de methaanrijke dampkring van Neptunus veroorzaken, waardoor er uiteindelijk – met een jaar of twee vertraging – wolken ontstaan. Een paar jaar na een activiteitminimum verdwijnen die wolken dan weer, zoals in 2019.
Als er inderdaad sprake is van een causaal verband, zouden er binnenkort weer nieuwe wolken moeten verschijnen in de dampkring van Neptunus. De zonneactiviteit is de laatste tijd namelijk weer flink aan het toenemen; het volgende maximum wordt volgend jaar verwacht.
‘Het is een grondige analyse, en het ziet er heel overtuigend uit’, zegt planeetdeskundige Heidi Hammel van Nasa, die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken, maar eerder al wel suggereerde dat er een verband bestaat tussen de zonneactiviteit en het weer op Neptunus. ‘Maar het mechanisme erachter is heel ingewikkeld; dat wordt nog niet goed begrepen.’
Weersystemen op aarde, stofstormen op Mars, en zelfs grote stormen in de atmosfeer van Saturnus worden vooral veroorzaakt door de wisselende seizoenen. Neptunus heeft ook seizoenen, maar die duren veertig jaar in plaats van drie maanden, zoals bij ons. Seizoensinvloeden zullen er vast ook wel zijn, maar die voltrekken zich dus in een veel trager tempo dan op aarde.
Volgens Hammel zou er ook op planeet Uranus, een soort tweelingbroer van Neptunus, een verband kunnen bestaan tussen zonneactiviteit en wolkenvorming. Maar omdat de draaiingsas van Uranus sterk geheld is en de planeet als het ware op zijn zij ligt, zijn de seizoensinvloeden er heel veel sterker, zegt ze, en zullen die het weer op de planeet waarschijnlijk volledig domineren.
Neptunus heeft tot nu toe slechts één keer kortstondig bezoek gehad van een ruimtesonde: de Voyager 2, in augustus 1989. Dat was ook een paar jaar na een minimum aan zonneactiviteit; veel heldere wolken waren er op de Voyagerfoto’s niet zichtbaar.
Voor een nieuwe ruimtevlucht naar Neptunus bestaan op dit moment geen concrete plannen. Planeetdeskundigen zijn dan ook voorlopig aangewezen op Neptunus-foto’s van telescopen op aarde en in de ruimte, waaronder sinds kort ook ruimtetelescoop James Webb.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden