Uit het niets kwam de linkse kandidaat Bernardo Arévalo bovendrijven in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen in Guatemala. Zijn anticorruptieboodschap wordt gedragen door jonge Guatemalteken, zoals de invloedrijke tiktokker Melani. ‘Hij is de fatsoenlijkste optie.’
Een grijs ringbaardje, korte grijze haren, brilletje, pak met oubollige das, buikje, geen bijzonder begenadigd spreker, meer een denker, een academicus. Nee, Bernardo Arévalo (64) brengt geen hoofden op hol en veroorzaakt geen kriebels in buiken. Toch davert het applaus over het Grondwetsplein van Guatemala-Stad wanneer de presidentskandidaat het podium betreedt.
Dit is zijn laatste campagneoptreden voor de verkiezingen van zondag. In 2015 protesteerden op dit plein studenten massaal tegen een corrupte overheid, nu is het afgeladen met de aanhangers van de partij die uit die protesten ontstond: Movimiento Semilla, ‘beweging zaadje’. Er zijn veel jongeren, maar ook families met kinderen, inheemse vrouwen in kleurrijke jurken, ouderen. ‘Het kan wel! Het kan wel!’, scandeert de menigte. Achter het podium kleurt het vaalgroene Nationale Paleis extra groen in de spotlights.
De grijze zestiger, voor wie twee maanden geleden niemand ook maar een stuiver gaf, staat vandaag voor verandering. Voor hoop. Want misschien kan de progressieve politicus met de anticorruptieagenda het onmogelijke voor elkaar krijgen: de gehate kandidaat van de machtige gecorrumpeerde elite verslaan.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Miljoenen Guatemalteken verlangen naar de democratische lente die Arévalo belooft. Een laatste peiling geeft hem 61 procent van de stemmen. Maar één kiezer in het bijzonder leeft in grote spanning toe naar de beslissende tweede stemronde. Ver van de hoofdstad, een paar honderd kilometer naar het westen, heeft de jonge tiktokker Melani een onuitgesproken pact gesloten met Bernardo Arévalo: hij móet winnen. Niet alleen de toekomst van Guatemala of die van de politicus staan op het spel. Ook die van haar.
Tiktokker Melani waarschuwt in deze video ‘Guatemala, laat je niet omkopen’:
Sinds het begin van dit verkiezingsjaar fileert ze in nuchtere video’s op sociale media Guatemala’s conservatieve politici en partijen, kaart ze hypocrisie aan en ontleedt ze leugens. Ze ageert tegen corruptie, legt uit hoe de democratisch instituties werken, wat scheiding tussen kerk en staat betekent en waarom stemmen in ruil voor een zak boodschappen ongelijkheid en armoede in stand houdt. En dat terwijl ze dit jaar voor het eerst zelf mag stemmen.
Haar geluid sloeg aan. Ze vergaarde 90 duizend TikTok-volgers, haar video’s werden honderdduizenden tot miljoenen keren bekeken. In korte tijd klom ze naar de kleine top van kritische Guatemalteekse politieke influencers. Het vaakst richtte ze haar pijlen op presidentskandidaat Sandra Torres (67), Arévalo’s tegenstander deze zondag. In haar meest bekeken filmpje (bijna 3 miljoen views) zegt ze: ‘Sandra, het is ironisch dat je partij ‘eenheid’ heet. Welke eenheid? Eén voor corruptie? Eén tegen het volk?’
Het zijn dappere teksten om van een digitale zeepkist te oreren in een land dat in recente jaren talloze critici vervolgde: voormalige corruptieaanklagers, rechters en journalisten verdwenen in de gevangenis of moesten het land ontvluchten, tientallen milieu- en inheemse activisten werden vermoord. De conservatieve Torres staat voor meer van hetzelfde. ‘Als Sandra wint, sluit ik m’n account’, zegt Melani.
Een week voor de verkiezingen zit de tiktokker op een bankje onder een boom in de grote open tuin van een familierestaurant. De grijze lucht lijkt te willen regenen. Aan de horizon verdwijnt de top van een vulkaan in dikke wolken. De hoofdstad is ver weg. De afspraak voor het interview kwam tot stand via de versleutelde berichtendienst Telegram en vindt plaats onder Melani’s voorwaarden. Oftewel: geen achternaam, leeftijd of woonplaats in de krant.
Een anonieme twitteraar publiceerde al de adressen van enkele collega-tiktokkers. Zij ontsprong tot nog toe de dans en wist haar gegevens geheim te houden. Al parkeerde er onlangs een pick-up met geblindeerde ruiten naast haar op een verder leeg parkeerterrein. Toen zij in haar auto wegreed, kwam de pick-up een stukje achter haar aan. Vandaag arriveerde de jonge influencer met mondkapje op. Haar ouders, zo mogelijk nog bezorgder dan zij, zitten binnen aan een tafeltje. ‘Sandra is wraakzuchtig’, stelt haar moeder.
Het is moeilijk voor te stellen dat deze net volwassen student met sluike zwarte haren, gekleed in bloemetjesblouse en zwarte laarsjes, door de machtigste politici, zakenmensen en criminelen van Guatemala als bedreiging zou kunnen worden gezien. Ze praat zacht, met glimlachjes, haast verlegen, totdat het over politiek gaat.
Maar luister naar de conclusies van mensenrechtenwaakhond Human Rights Watch over de huidige regering en je begrijpt waarom Melani zich op straat vermomt met zonnebril en mondmasker. ‘President Giammattei en zijn medestanders verzwakten de democratie in een schijnbare poging verantwoordelijkheid voor wijdverbreide corruptie te ontlopen’, stelde de organisatie vorig jaar. ‘De intimidatie en het geweld tegen journalisten en activisten zijn uitermate zorgelijk.’
Het volle plein in de hoofdstad zindert. ‘Het is genoeg geweest’, schreeuwt politicus Arévalo. Een aanhanger houdt een poster omhoog van zijn vader, Juan José Arévalo, Guatemala’s eerste democratisch gekozen president (1945 tot 1951). ‘Guatemala is klaar met de aloude valse beloftes, met de leugens, met de zwarte campagne van mijn tegenstander.’ Het publiek joelt en roept: ‘Het is niet haar beurt!’
Sandra Torres gaat voor de derde keer op voor het presidentschap. Als first lady van oud-president Álvaro Colom (2008-2012) deelde ze voedselpakketten uit aan de armen. Toen stond ze te boek als links. Inmiddels belichaamt ze de gevestigde orde en voert ze een ultraconservatieve pro-familie-, anti-lhbti-campagne. Haar machtspartij UNE (Nationale eenheid van hoop) vergaarde de afgelopen twintig jaar eenderde van de parlementszetels en eenderde van de burgemeestersposten. Tot in elke uithoek van het land hangen metershoge posters van haar effen gephotoshopte gezicht.
Sinds het einde van de bloedige burgeroorlog tussen de staat en linkse rebellengroepen (1960 tot 1996) kent Guatemala weinig lichtpunten. Met het tekenen van de vrede deden grootschalige corruptie en georganiseerde (drugs)criminaliteit hun intrede. Even leek verandering mogelijk toen vanaf 2007 onder de vlag van de Verenigde Naties de Internationale Commissie tegen straffeloosheid (Cicig) neerstreek in het Midden-Amerikaanse land en de deksel van de beerput trok.
De internationale onderzoekers legden samen met lokale aanklagers meer dan 120 corruptiegevallen bloot in alle bestuurslagen. Uiteindelijk stuurde president Jimmy Morales (2016-2020) de commissie het land uit nadat de onderzoekers ook zijn familieleden in het vizier hadden gekregen. Guatemala was terug bij af. Morales en zijn bonkige opvolger Giammattei, een voormalige gevangenisdirecteur, gaven ruim baan aan zakelijke en criminele belangen.
‘Hun eerste interesse is zelfverrijking’, zegt Melani over de politici waarmee ze opgroeide. ‘De president, rechters, de politie, parlementariërs, ze zorgen allemaal goed voor elkaar. Hun boodschap aan criminelen is keer op keer: maak je geen zorgen, steel gerust, bij ons ga je vrijuit.’
De gevolgen van het jarenlang wegsluizen van publiek geld en het verkopen van politieke gunsten zijn in alle Guatemalteekse statistieken terug te zien. Volgens de Wereldbank leeft de helft van de 17 miljoen inwoners in armoede. De allerarmsten zijn de inheemse plattelandsbewoners. Bijna de helft van de kinderen onder de 5 jaar is ondervoed. Inmiddels vertrokken 1,5 miljoen Guatemalteken naar de VS. Zij stuurden vorig jaar 18 miljard dollar (16,5 miljard euro) naar huis.
Melani ziet het in haar eigen gemeente: ‘We hebben niet dagelijks water. De stroom valt geregeld uit. De rivieren zijn vervuild.’ Met een neef voerde ze actie tegen lokale misstanden totdat een politieke partij hem aan een baan hielp en hij zijn activisme staakte. ‘Uiteraard hebben we geen contact meer.’ Valsspelen wordt jong geleerd, zag ze op school al. ‘De hele klas sprak af om een examen over te schrijven.’ Zij deed niet mee. ‘Ik verloor al mijn vrienden.’
Inmiddels krijgt ze wel bijval. Onder haar video’s regent het complimenten. En vooral haar generatie gaat massaal Arévalo stemmen, suggereren peilingen. Wellicht mede dankzij haar video’s, al voert ze geen expliciete campagne voor de anticorruptie-politicus. ‘Het is de fatsoenlijkste optie’, zegt ze. Ze kwam in juni in de eerste ronde al bij hem uit toen er nog ruim twintig kandidaten op het stembiljet stonden.
Arévalo was toen de grote verrassing. Het electoraal tribunaal had meerdere oppositiekandidaten uit de race gegooid. In peilingen kwam Arévalo nog amper voor, maar tussen de weliswaar lange lijst kandidaten bleef hij over als laatste uitdager van de macht. De meeste kiezers bleven thuis, andere ontevreden Guatemalteken kwamen bij hem uit. Hij eindigde net achter Torres. Justitie deed alsnog een poging zijn partij te verbieden, maar Arévalo Source: Volkskrant