In de voorstelling Archipelago, die op de Nationale Herdenking 15 augustus 1945 eenmalig is te zien in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag, overhandigt de twintiger Milan een opnameapparaat aan zijn moeder Mira. ‘Mam, alsjeblieft, als je je iets herinnert, neem het op.’ Haar 100-jarige vader Ayah is tien dagen eerder gestopt met praten, op dezelfde dag waarop er dozen met archiefmateriaal bij hen werden afgeleverd. Dozen die Milan, tot ongenoegen van zijn moeder, wil gebruiken voor zijn onderzoek naar mogelijke familieleden.
In deze voorstelling van schrijver Melissa Knollenburg (29), die het stuk in opdracht van regisseur Chyramain van Kempen van Het Nationale Theater schreef, wordt het stilzwijgen van de eerste generatie Indische Nederlanders en de botsing en gedeelde ervaring tussen de tweede en derde generatie uitvergroot. Regisseur Van Kempen gaf van tevoren aan dat hij de gelauwerde acteur Esther Scheldwacht (55) wilde casten. Opmerkelijk is dat de rollen van grootvader Ayah en diens kleinzoon Milan vervuld worden door Scheldwachts zoons, Billy en Moos de Walle.
Over de auteur
Ela Çolak is freelance cultuurjournalist en schrijft voor de Volkskrant over comedy en theater.
Met Moos, een conservatoriumstudent, was Scheldwacht twee jaar geleden ook op televisie te zien tijdens de Nederlands-Indiëherdenking, waarbij hij tijdens haar voordracht de muziek verzorgde. Met Billy, ook acteur, speelde ze vorig jaar in de voorstelling Eric of het klein insectenboek. Nu staan ze voor het eerst alle drie op het podium in een muzikale lezing, waarin Moos de grootvader speelt die nu en dan achter de piano gaat zitten om zijn stilte te doorbreken.
Knollenburg: ‘Wat ik veel hoor in de verhalen van Indische collega’s en kennissen is dat ze zich hun grootouders herinneren als de stille mensen in de hoek van de kamer. Maar wat Ayah wel doet is muziek maken. Soms zijn er geen woorden en maak je muziek om het verhaal alsnog te kunnen vertellen. Ik vond het belangrijk om Moos daarin een grote rol te geven op het podium, omdat ik zijn klanken net zo relevant vind als de tekst. Wat zijn rol een extra laag geeft, is dat hij de leeftijd heeft van de grootvader toen die in 1942 krijgsgevangene werd in Tjimahi op West-Java.’
Scheldwacht omschrijft de muziek die Moos heeft ontworpen voor Archipelago als dromerige pop, maar dan op een eigenzinnige Indische wijze. ‘Het is geen typische volksmuziek met krontjongklanken, maar hij is er wel duidelijk mee opgegroeid en door geïnspireerd geraakt en heeft zijn eigen, hedendaagse taal uitgevonden. Ik vind de herdenking dit jaar sowieso enorm in het teken staan van de volgende generatie, die de dialoog wil aangaan met oudere generaties.’
Het stuk van Knollenburg geeft hier ook blijk van: de discussies tussen de moeder en de zoon (gespeeld door Billy de Walle) lopen soms hoog op. De nieuwsgierigheid van Milan, die de stem van zijn grootvader en andere voorouders probeert terug te vinden in stapels papieren en foto’s, wordt hem in eerste instantie niet in dank afgenomen door zijn moeder: ‘Jij zoekt naar woorden om wat jij van zijn verhaal verstaat om te zetten in iets, in ik weet niet in wat, in iets wat verkoopt? Een verhaal, een boek, een podcast. Alle jonge mensen hebben toch een podcast?’
‘Ik herken mezelf niet in de terughoudendheid van de moeder, maar ik heb er wel begrip voor’, zegt Scheldwacht. ‘Mijn ouders waren wel een beetje zoals Mira. Het is natuurlijk ook confronterend om het over een oorlogsverleden te hebben. Mijn vader heeft als kind in een Jappenkamp gezeten en er nooit over willen spreken. Toen ik voor het eerst Bezonken rood van Jeroen Brouwers las, kreeg ik er alsnog een beeld van, werd het voor het eerst voelbaar. Het klinkt misschien raar, maar dat was toch een groot cadeau. Ineens begreep ik veel beter waarom hij is zoals hij is.’
De grootmoeder van Scheldwacht was in tegenstelling tot haar ouders opener over haar ervaringen. Scheldwacht: ‘Dat zie ik ook terug bij mijn ouders en mijn kinderen. Mijn zoon Billy heeft mijn ouders zelfs geïnterviewd en dingen gehoord die ze nooit aan mij hebben verteld.’
Knollenburg: ‘Ik denk dat onze grootouders hun kinderen iets meer hebben willen beschermen, dat ze daarom makkelijker iets kunnen delen met hun kleinkinderen. Toen mijn oma, met wie ik ook een speciale band had, op mijn 11de overleed, ben ik blijven zoeken naar haar verhalen. Ik vond een klein deel van onze familie terug door mijn zoektocht en zag dat mijn moeder daardoor een beetje ‘thuiskwam’. Daar gaat de voorstelling ook over: de derde generatie is in wezen op zoek naar heling van de stamboom. Zoals Milan in het stuk zegt: als er überhaupt zoiets is als het hiernamaals, wil ik dat ze elkaar kunnen vinden.’
Herdenken
Op de Nationale Herdenking 15 augustus 1945 wordt stilgestaan bij het einde van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië en worden alle slachtoffers van de oorlog met Japan herdacht. De herdenking vindt traditioneel ’s avonds plaats bij het Indisch Monument in Den Haag. In de Koninklijke Schouwburg wordt overdag een lezing gegeven door de Indische Genealogische Vereniging en is de voorstelling Archipelago te zien. De Grote Kerk in Den Haag laat composities van Sinta Wullur en Renadi Santoso horen en organiseert in samenwerking met theatermaker Edward Tuheteru de dialoog Wat herdenkt u?.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden