Pas in november zijn de Tweede Kamerverkiezingen, maar nu al is de hoofdvraag: wie volgt Mark Rutte op in het Torentje? Steeds vaker doen politici openlijk een gooi naar het premierschap. Bos vs. Balkenende, Rutte vs. Samsom, Yesilgöz vs. Timmermans: al jaren doen ook burgers en de media graag mee aan de obsessie met de minister-president. Deze premierfetisj doet echter af aan het doel van de Tweede Kamerverkiezingen, namelijk het kiezen van gedegen en belangeloze volksvertegenwoordigers die de regering controleren.
Over de auteur
Matthijs Tieleman is postdoctoraal onderzoeker en historicus aan Arizona State University.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Om de Tweede Kamerverkiezingen weer over de Tweede Kamer te laten gaan moet de selectie van de premier en de Tweede Kamer grondig worden hervormd. Een rotatiepremier, naar het model van Ierland, Israël en Zwitserland, zou een goede eerste stap zijn richting een herstel van een gezonde bestuurscultuur.
De rol van minister-president was nooit geschapen met een specifiek doel, maar ontstond als onbedoeld bijproduct van de democratie. Na een grote hervorming van de Nederlandse grondwet in 1848 ontstond in Nederland de post van de minister-president ruwweg gebaseerd op het Engelse model. Wat de minister-president precies hoorde te doen bleef echter decennialang ongedefinieerd en werd ingevuld door de posthouders. Pas in 1984 werden de taken van de premier in de Grondwet vastgelegd, namelijk het voorzitten van de ministerraad.
Grondwettelijk wordt de minister-president, net als alle andere ministers, benoemd en ontslagen door de koning. Maar inmiddels gaat in de praktijk de benoeming via de Tweede Kamer. Ruim vijftig jaar lang, sinds het kabinet Den Uyl, wordt de lijsttrekker van de grootste partij in de Tweede Kamerverkiezingen automatisch de minister-president.
Dankzij deze ingesleten benoemingsprocedure zijn de Tweede Kamerverkiezingen verworden tot verkapte presidentsverkiezingen. Deze veramerikanisering van de Nederlandse politiek leidt ertoe dat elk maatschappelijk probleem zogenaamd te herleiden is naar de premier die, in tegenstelling tot in de Verenigde Staten, tot in lengte der dagen aan het pluche mag plakken.
Sinds 1982 heeft zelfs Rusland meer politieke leiders gehad dan Nederland en Noord-Korea slechts eentje minder. De afgelopen dertien jaar was Mark Rutte de politieke en culturele totempaal waar de media, politici en de bevolking gezamenlijk omheen dansten, zeker in verkiezingstijd.
Onze verwachtingen voor de Tweede Kamer zijn daardoor vervormd. We zijn er collectief aan gewend dat volksvertegenwoordigers in de coalitiepartijen slechts de applausmachine zijn van het kabinet. De oppositie is daarentegen de uitlaatklep voor de machtelozen: zij schreeuwen wat over hoe slecht het allemaal is, maar stemmen gezapig mee of zinloos tegen. Dat de toeslagenaffaire jarenlang de Tweede Kamer ontschoot, is indicatief voor het disfunctioneren van de volksvertegenwoordiging die vooral draait om machtsuitoefening en de bühne in plaats van controle.
Toch hunkert Nederland eigenlijk naar volksvertegenwoordigers die de regering controleren en misstanden aan de kaak stellen. Kijk maar naar Pieter Omtzigt, een volksvertegenwoordiger die zijn baan begrijpt en met een fictieve eigen partij in de peilingen op maar liefst 46 zetels staat.
In plaats van het huidige systeem zou de volgende minister-president moeten worden benoemd op basis van het principe van power sharing ofwel het delen van de macht. De benoemingsprocedure van de premier zou moeten worden veranderd naar eentje die met vaste regelmaat roteert in een kabinetsperiode.
In Zwitserland bijvoorbeeld roteert men elk jaar het presidentschap onder de verschillende leden van de Bondsraad, het Zwitserse equivalent van het kabinet. In Israël, waar ze net als in Nederland een eeuwige premier lijken te hebben in Bibi Netanyahu, had de vorige regering een roterend premierschap dat helaas de meest recente verkiezingen niet overleefde. Gelijk zo in Ierland waar de positie van Taoiseach, de Ierse premier, recent is gewisseld na een afgesproken twee jaar.
Door het premierschap regelmatige te laten roteren, wordt het een tijdelijke post zonder de allure van de macht. Nog belangrijker, een roterende premier herstelt het ware doel achter de Tweede Kamerverkiezingen, namelijk het kiezen van volksvertegenwoordigers die de regering controleren. Gezien de groeiende taken van de overheid en haar bewezen falen in het uitvoeren daarvan, is het kiezen van zulke volksvertegenwoordigers geen overbodige luxe.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden