De Russische schrijver Maxim Osipov (1963) werd op de zesde dag van de oorlog tegen Oekraïne wakker met een gevoel van verstikking en wist dat hij moest vluchten uit zijn geboorteland. Via Armenië en Duitsland kwam hij in Nederland terecht. Nu woont hij in de Amsterdamse binnenstad. ‘Ik wil in ieder geval naar Zeeland deze zomer omdat ik meer wil weten over het land waar ik nu woon. En omdat ik nog meer van water houd dan van bergen’, vertelt Osipov in zijn keuken annex woonkamer, terwijl hij naar de kaart van Nederland boven zijn bank wijst.
Osipov is cardioloog, werkte lange tijd in het ziekenhuis, was uitgever van medische boeken en debuteerde op 45-jarige leeftijd als schrijver. In Nederland werd zijn verhalenbundel De wereld is niet stuk te krijgen (2021) alom geroemd, net als de bundel Kilometer 101, die afgelopen najaar verscheen.
Deze zomer spreekt Laura de Jong met schrijvers over troost – en ook een beetje over schoonheid, al was het maar om de dit jaar overleden journalist Wim Kayzer te eren, die over schoonheid en troost voor de VPRO zoveel mooie interviews maakte.
Vandaag schrijver en cardioloog Maxim Osipov (Moskou, 1963). In maart 2022, kort na de invasie van Rusland in Oekraïne, verliet Osipov Rusland. Nu woont hij in Amsterdam. Van zijn hand verschenen meerdere korteverhalenbundels die alom bejubeld werden. Eerder sprak De Jong met Doireann Ní Ghríofa, Nino Haratischwili, Thé Tjong-Khing en Israel van Dorsten. Volgende week volgt Wouter Kusters.
De afgelopen maanden was Osipov druk met de redactie van het Russischtalige tijdschrift Fifth Wave, een platform voor onafhankelijke Russische literatuur, dat hij samen met zijn uitgever Van Oorschot heeft opgezet. Fifth Wave – de titel verwijst naar de vijfde Russische emigratiegolf sinds 1917 – verschijnt vier keer per jaar in het Russisch en een selectie daaruit verschijnt twee keer per jaar in Engelse vertaling. Het eerste nummer werd in juni gepubliceerd. De bijdragen zijn geschreven door Russen in binnen- en buitenland. Osipov heeft zijn nieuwe eenmanszaak onlangs officieel ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.
Daarnaast doceert hij Russische literatuur aan de Universiteit Leiden. ‘Ik heb geen formele letterenachtergrond dus toen ze naar mijn diploma vroegen, gaf ik mijn medische diploma. Dat was voldoende. Met mijn studenten lezen we Russische korte verhalen en novellen.’
Zijn dochter, schoonzoon en kleinzoon wonen in Frankfurt. ‘Mijn vrouw is daar veel om voor onze kleinzoon te zorgen, want mijn dochter en schoonzoon zijn muzikanten en kunnen anders niet repeteren of concerten geven. Ze spelen beiden in het Eliot Quartett, een strijkkwartet’, vertelt Osipov, terwijl hij zijn pijp opsteekt.
‘Nou, ik heb me elke dag geschoren sinds ik wegging uit Rusland. En ik beantwoord mijn e-mails onmiddellijk, zoals je waarschijnlijk hebt gemerkt. Daarnaast heb ik het geluk dat ik banen heb en veel dingen doe. Ik ben vooral druk met het tijdschrift en bezig nieuwe Russische literaire stemmen te vinden. Het is vooral moeilijk goed proza te vinden, poëzie lukt wel.’
‘Op de huidige gebeurtenissen kun je alleen maar emotioneel reageren, met huilen of schreeuwen. En die emotie laat zich wel vangen in poezië, maar er proza van maken is ingewikkelder.’
‘Als je denkt aan de situatie waarin we ons bevinden – het verlies van huizen, banen en vele andere dingen – is het erg moeilijk om troost te vinden. Maar soms voel je een soort stompje troost.
‘Hier in Nederland gebeurt het als ik reis, meestal op hoge snelheid in een halflege trein. Als ik dan uit het raam al die nieuwe namen van stations en plaatsen voorbij zie trekken, overvalt me soms ineens het gevoel: oké, misschien is dit op een of andere manier het plan voor mij. Het is moeilijk om niet fatalistisch te zijn op zulke momenten. Ineens voel je op zo’n moment een soort… Je kunt het troost noemen. Ja, dat kan.’
‘Het heeft een religieus aspect. Ik vond een brief van een oude chirurg uit de jaren vijftig, gericht aan mijn overgrootvader, die ook dokter was, toen hij net was vrijgelaten uit de goelag. Hij schreef: ‘Vind rust in het werk, troost in het bidden.’ In het Russisch klinkt dat zo mooi.’
‘Ik wil daar niet te diep op ingaan omdat het zo persoonlijk is. Maar op de beste momenten van mijn leven, zou ik zeggen: ja. Het was ten tijde van de Sovjet-Unie niet zo gemakkelijk om te geloven. Zelfs de Bijbel was verboden of semi-verboden. Laten we het zo zeggen: ik ben nooit atheïst geweest.’
‘Ik zocht geen troost toen ik een kind was. Ik had een vrij gelukkige jeugd. Ik woonde bij mijn moeder en vader, die van me hielden, vooral mijn vader. Hij was een zeer, zeer goede vriend van me. En toen hij stierf in 1991, ik was 27 jaar, was dat het einde van de jeugd, van die gelukkige periode. Vanaf dat moment was ik het hoofd van de familie.
‘Maar als ik aan mijn kindertijd denk, dan denk ik ook aan de scholen waar ik op zat. Ik ging naar vijf verschillende scholen en alleen de laatste, de vijfde, was echt goed. Het was een experimentele school voor begaafde kinderen in natuurkunde en wiskunde. Toen besloot ik dat ik nooit wiskundige zou worden omdat er zoveel andere getalenteerde, geniale studenten rondliepen dat ik begreep dat ik dat niveau nooit zou bereiken.’ Lachend: ‘Dus de beslissing om arts te worden kwam door uitsluiting tot stand.
‘Als je dokter wilt worden, heb je geen idee hoe het in werkelijkheid is. Ik had van tevoren romantische ideeën over levens redden in een witte jas. Nu weet ik dat ook het dienen van sommige waarden troost geeft.’
‘Er zijn niet zoveel waarden in ons leven. Het kan gezondheid zijn, het kan kennis zijn, het kan zelfs orde zijn, of gerechtigheid of cultuur. Een goede houten tafel maken, en dan bedoel ik niet goedkope Chinese rotzooi, maar echt iets moois. Als je deze waarden dient, geeft dat troost. Dus gezondheid dienen, dat is wat dokters doen. Dat geeft troost.’
‘Als Russen hadden we altijd het gevoel dat onze generatie een catastrofe moest ervaren. Zoals élke generatie Russen die heeft ervaren. Mijn overgrootvader heeft verschillende rampen meegemaakt, waaronder twee oorlogen en de gevangenis. Een deel van de Joodse kant van mijn grootmoeders familie is gedood in Babi Yar in 1941, toen de Duitsers Oekraïne bezetten. Voor sommigen was de ineenstorting van de Sovjet-Unie een catastrofe.
‘In mijn achterhoofd wist ik dat, en ik was verrast dat er zo lang niets met mij gebeurde: ik leek vredig te leven in Taroesa, mijn woonplaats, precies 101 kilometer ten zuiden van Moskou, mijn overgrootvader kwam hier ooit als balling naartoe. En natuurlijk had ik een hekel aan wat ik om me heen zag. Politiek gezien was het helemaal niet goed, maar ik dacht niet dat ik ooit het land zou verlaten. Maar toen deze oorlog begon, werd het mij snel duidelijk dat ik weg moest en de hele familie mee moest nemen.
‘Het is alsof je bij een vulkaan woont, of in een gebied waar veel aardbevingen zijn, zoals in Californië: oké, je bent je bezittingen kwijt, je bent je huis kwijt, maar je hebt je gezin gered. Dus de troost komt voort uit het feit dat ik het juiste heb gedaan voor mijn familie.’
‘Ik denk dat ik hier populairder ben dan in Rusland zelf, helaas. Het zou niet te gevaarlijk zijn in Moskou, waarschijnlijk, maar in Taroesa waar we woonden… Het hangt er nog steeds van af of iemand je aangeeft. En aangezien ik nooit mijn anti-Poetingevoelens heb verborgen, zou het kunnen gebeuren. Dat maakt het zo eng.
‘Toen ik wakker werd op de zesde dag van de oorlog had ik een gevoel van angst, een gevoel van verstikking. En ik dacht: ik heb 27 jaar van mijn leven doorgebracht tijdens het socialisme, nu moet ik wie weet hoeveel jaar doorbrengen onder het fascisme, totalitarisme of hoe je het ook noemt. Dat wilde ik gewoon niet.’
‘Ja, wij allemaal. We hebben veel geluk binnen de familie, want tegenwoordig zijn er veel families met verschillende meningen, verschillende opvattingen, en zijn er soms enorme conflicten.
‘Twee dagen geleden ontmoette ik in Amsterdam een Russisch meisje. Haar moeder is pro-Poetin, en ze kunnen niet met elkaar over de oorlog praten. Haar moeder is er vrij zeker van dat er alleen pedofielen en homo’s in Amsterdam rondlopen. En het is heel moeilijk om haar ervan te overtuigen dat het niet zo is. De propaganda is sterk.’
‘Elke vorm van schoonheid geeft je troost. Hamlet is een zeer tragisch stuk, maar toch geeft de schoonheid ervan troost. Of Oedipus, een verschrikkelijk verhaal, maar als je bedenkt hoe meesterlijk de plot is bedacht en hoe mooi de woorden zijn, de poëzie, geeft het troost. Ook als het onderwerp zelf tragisch is, kan de manier waarop de kunstenaar het brengt troost bieden. De Russische literatuur is daarop geen uitzondering.
‘Met mijn st Source: Volkskrant