Het tijd is krap bemeten: tussen de val van het kabinet en 22 november, de dag van de verkiezingen, zit slechts drieënhalve maand. In die tijd moeten partijcommissies nieuwe kandidatenlijsten samenstellen, verkiezingscampagnes uit de grond stampen en natuurlijk de plannen en ideeën voor de toekomst van het land op papier zetten. Deze verkiezingsprogramma’s moeten ook nog eens worden doorgerekend door het CPB. Althans, als partijen dat willen. Niet alle partijen doen daar nog aan mee, blijkt uit een rondgang van de Volkskrant.
Al jaren buigt het CPB zich op verzoek van partijen over de verkiezingsvoorstellen. Als onafhankelijke beoordelaar van de economische gevolgen van de plannen prikken de rekenmeesters vakkundig proefballonnen door en fileren ze verkiezingsbeloftes die financieel onhoudbaar zijn. Handig voor de kiezer die bijvoorbeeld wil weten wat beloofde belastingverlagingen betekenen voor het budget voor de zorg of de kwaliteit van het onderwijs.
De rol van het CPB als een soort financieel-economische scheidsrechter in de politieke verkiezingsstrijd om ideeën is uniek in de wereld. Het is een decennialange traditie, begonnen in 1986 toen PvdA, CDA en VVD hun programma’s tegen het licht lieten houden. Sindsdien wordt aan de CPB-doorrekening steeds meer gewicht toegekend.
Zelf zegt het instituut dat de doorrekening geen stemwijzer is, tegelijkertijd wordt een positief oordeel in de verkiezingscampagne gretig ingezet als stempel van goedkeuring. Negatieve analyses van de concurrent dienen als wapen om die weg te zetten als een onverantwoordelijke potverteerder.
Woensdag was de uiterste datum waarop partijen zich bij het CPB konden aanmelden voor de procedure. Een volledig verkiezingsprogramma hoeven de rekenmeesters nog niet te hebben, er wordt rekening gehouden met de krappe periode en eventuele congressen waar leden de programma’s nog kunnen amenderen.
Van de grote partijen doen in ieder geval VVD, D66, GroenLinks/PvdA en het CDA weer mee. Ook de ChristenUnie, SGP en Volt hechten aan de blik van het CPB. JA21 heeft zich ook aangemeld, maar houdt de optie open zich uit het proces terug te trekken. Denk, FvD en BVNL haken af. PVV en Bij1 reageerden niet op vragen van de Volkskrant. Van de PVV bekend dat zij weinig waarde hecht aan verkiezingsprogramma’s, laat staan doorrekeningen.
De opvallendste afhakers zijn BBB (te weinig tijd) en, voor het eerst in twintig jaar, de SP. Voor Pieter Omtzigt, die nog geen definitieve beslissing heeft genomen of hij zich met een eigen partij in de verkiezingsstrijd mengt, kwam de deadline van woensdag sowieso te vroeg. Aannemelijk is dat hij zijn plannen toch al niet zou laten doorrekenen. Omtzigt heeft kritiek op de rekenmodellen van het CPB. Hij vindt dat die een veel te dominante rol spelen in het politieke debat en bij het maken van beleid. Het leidt in zijn ogen vooral tot eindeloos gedraai aan de juiste knopjes, zodat in de koopkrachtplaatjes iedereen een plusje krijgt: goed voor de krantenkoppen, maar de burger merkt er in de portemonnee niets van.
en ander voorbeeld is de verhoging van het minimumloon, waarover het planbureau lang kritisch was. Pas na een nieuwe berekening van het CPB waaruit bleek dat de verhoging geen banen zou kosten, ontstond er politiek draagvlak.
Kritiek op de dominante rekenmodellen is ook de reden waarom de SP afziet van een CPB-stempel op het verkiezingsprogramma. Partijleider Marijnissen wil dit keer niet meedoen aan wat zij ziet als getouwtrek op een procentpuntje meer of minder economische groei. Volgens de SP is de menselijke maat de grote afwezige in de rekenmodellen.
De Partij voor de Dieren, die gestaag bezig is aan een opmars, slaat de doorrekening al sinds de oprichting over. ‘Niet alles wat waarde heeft laat zich gemakkelijk uitdrukken in geld: schone lucht en leefomgeving, een rijke biodiversiteit, een gezonde samenleving’, licht een partijwoordvoerder toe. ‘Economische groei is niet de oplossing, maar de kern van veel van de problemen waar we nu mee te maken hebben.’
De kritiek is zeker niet nieuw en ook zeker niet uitsluitend afkomstig van de politieke flanken. In 2016 zette de Kamer zich af tegen de rekenmodellen. VVD en CDA vonden dat het CPB investeringen in veiligheid niet in een economische formule kon gieten: terrorismebestrijding is alleen in kosten uit te drukken. D66, GroenLinks en PvdA vonden dat de modellen de investeringen in onderwijs, innovatie en milieu onvoldoende tot hun recht lieten komen. Uiteindelijk wist het CPB de zorgen weg te nemen en stuurden nagenoeg alle partijen hun verkiezingsprogramma’s toch op.
Wat het ontbreken van een doorrekening voor impact heeft, zal deze campagne wellicht duidelijker worden nu twee sleutelspelers, de BBB en Omtzigt die in de peilingen afstevenen op in ieder geval een plek aan de formatietafel, niet meedoen. De tijd waarin het geld in Den Haag tegen de plinten klotste, lijkt voorbij. Het ziet ernaar uit dat keuzes in schaarste weer nodig zijn. Waar de coalitie in de vorige formatie de luxe had het ene na het andere miljardenfonds op te tuigen, is de vraag hoe de plannen van een nieuw kabinet betaald gaan worden dit keer veel relevanter. Bij gebrek aan doorrekeningen zal een deel van het antwoord pas ná de verkiezingen komen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden