‘Welkom op de Christianne’, zegt Ko Dieleman (64) in de haven van Breskens op de kleine garnalenkotter die vernoemd is naar zijn vrouw. De Zeeuw serveert koffie met stroopwafels in de stuurhut, terwijl hij vol enthousiasme vertelt over hoe mooi het is om op de Westerschelde te vissen op garnalen, tong of wijting.
‘Als visser ben je zo vrij als een vogel midden op zee’, zegt hij. ‘Lekker varen met een gangetje van een paar mijl per uur, langs de zandplaten met vogels en zeehonden. Net uitgooien, net ophalen. En elke keer is het weer spannend: wat zit erin?’
In de serie De Wending spreekt de Volkskrant met mensen die de afgelopen periode een grote verandering meemaakten.
Dieleman – witte snor, wit haar met matje in de nek – draagt aan zijn linkeroor een gouden oorbel met de beeltenis van een kotter. Visserijsieraden zijn een eeuwenoude traditie: als een visser verdronk en ergens aanspoelde, dan kon met de gouden oorbel zijn begrafenis worden betaald.
De Zeeuw vist al jaren op de Westerschelde, samen met zijn zoon Niels (38). Aanvankelijk was dat vooral hobbymatig. Een paar jaar geleden besloten ze het groter aan te pakken. Ze bouwden de Christianne grotendeels zelf: stuurhut en andere inrichting van hun vorige scheepje werden overgezet op een 12 meter lange metalen romp die ze bij een werf op de kop hadden getikt.
Eind 2021 nam Dieleman ontslag bij chemiebedrijf Dow Chemical in Terneuzen om zijn grote droom na te jagen: professioneel garnalenvisser worden. Een paar maanden daarvoor hadden vader Ko en zoon Niels, die werkt bij een offshorebedrijf in Vlissingen, de kotter trots en verwachtingsvol te water gelaten in het haventje van Walsoorden, vlak bij Kloosterzande.
‘We zijn allebei knettergek van vissen’, vertelt Dieleman. ‘Het heeft ons bloed, zweet en tranen gekost en nu was het zover. Ik ging met vervroegd pensioen en mijn zoon zou minder gaan werken bij zijn baas. We wilden onze droom in vervulling laten gaan: vanuit onze veilige thuishaven Walsoorden enkele dagen in de week vissen op de Westerschelde en vanaf ons scheepje geld gaan verdienen met garnalen, tong en andere vissen.’
Over de auteur
Peter de Graaf is regioverslaggever van de Volkskrant in Zuid-Nederland en verslaat ontwikkelingen in Noord-Brabant, Limburg en Zeeland. Eerder was hij EU-correspondent in Brussel en economieverslaggever.
Zover is het nooit gekomen. Alle vergunningen en andere papieren waren binnen, ze stonden te popelen om de netten uit te gooien. ‘En toen kwam het pfas-drama’, aldus Dieleman.
Per- en polyfluoralkylstoffen (pfas) zijn chemische stoffen met handige eigenschappen: ze zijn water-, vet- en vuilafstotend. Maar ze zijn ook giftig voor mens en milieu. Ze kunnen volgens het RIVM effect hebben op het immuunsysteem, de voortplanting en de ontwikkeling van het ongeboren kind en ze kunnen bepaalde typen kanker veroorzaken.
Uit onderzoek bleek dat garnalen, oesters en vis uit de Westerschelde te hoge concentraties pfas bevatten. Dus kwam het RIVM in mei 2022 met het advies: eet geen of zo min mogelijk zelf gevangen producten uit deze Zeeuwse waterstroom, die vooral vervuild is door lozingen van chemiebedrijf 3M in het havengebied van Antwerpen.
‘De Nederlandse Visserijbond kon niet anders dan ons het dringende advies geven alleen ten westen van de lijn Vlissingen-Breskens te vissen, waar de pfas-concentraties beneden de norm zijn’, verzucht Dieleman. ‘Daar zaten wij dan, met onze nieuwe boot in het haventje van Walsoorden, helemaal aan de andere kant van Zeeuws-Vlaanderen en heel dicht bij de haven van Antwerpen. De wateren daar zitten boordevol voedsel, en dus ook boordevol garnalen, wijting en andere vis – allemaal verboden voedsel nu. We waren wel even schijtziek van die mededeling door het RIVM.’
‘Ik heb er wel wat nachten van wakker gelegen. Maar er zat niks anders op dan onze kotter te verplaatsen naar Breskens, om te gaan vissen in de wateren die nog wel veilig worden bevonden. Dat betekent dat we voortdurend heen en weer moeten rijden, met alle kosten van dien.
‘We zijn hartelijk ontvangen in Breskens. De haven hier is nagenoeg leeg, dus ze waren best blij met een scheepje erbij. Maar we moeten in dit deel van de Westerschelde echt opnieuw leren vissen. Hier is de stroming veel minder dan aan de andere kant. Ook de bodem is anders, met veel meer zand.
‘Een vriendelijke oude visser uit Breskens kwam vlak na onze aankomst langs en zei: prachtig scheepje, mooie netten hoor, maar met die bordjes ga je niks vangen. Daarbij wees hij naar de visborden die worden gebruikt om de visnetten in horizontale richting open te houden. Toen hebben we onze gestroomlijnde visborden maar snel vervangen door simpele rechttoe-rechtaanborden.’
‘Ik wil de vervuiling met pfas niet bagatelliseren, maar ik constateer wel dat de Westerschelde een stuk schoner is dan vroeger. De diversiteit aan soorten vis en planten is enorm toegenomen. Jaren geleden ving je hier veel bot, nou daar zaten gewoon kankerplekken op de huid. Die vissen gooide je meteen weer terug in het water. De vervuiling in de jaren zeventig en tachtig was veel groter dan nu.
‘Het kanaal van Gent naar Terneuzen, dat uitmondt in de Westerschelde en waarlangs ook veel bedrijven zitten, is zelfs zo proper dat er enkele jaren geleden het Wereldkampioenschap Vissen is georganiseerd. Bij Paal, vlak bij Kloosterzande, ga ik soms vanaf een polyester bootje vissen met de hengel. De zeebaars die we vangen, eet ik gewoon op hoor.
‘Ik heb mijn hele leven lang uit de Westerschelde gegeten. Als ze bij mij metingen doen, zullen ze geheid te hoge pfas-waarden vinden. Maar wat is nou het effect op mijn gezondheid? Gaan we er eerder aan dood? Hebben we meer kanker? Het wordt nu allemaal onderzocht, maar dat onderzoek gaat heel langzaam.
‘Zolang ik daarover niks hoor, eet ik die vis gewoon lekker op. Wat is er smakelijker dan een bordje verse vis met zeekraal en nieuwe aardappeltjes? Heerlijk toch?’
Dieleman is een boerenzoon uit Schuddebeurs, een buurtschap bij Hulst, die al jong de riek aan de wilgen hing en via de zeevaartschool op de grote vaart terechtkwam. Als machinist in de machinekamer voer hij over de wereldzeeën. Later reisde hij als technisch specialist bij het Amerikaanse energieconcern AES de hele wereld rond, voordat hij bij Dow aanklopte.
In zijn vrije tijd bleef het vissen trekken, zowel met een net als met de hengel. Samen met zijn zoon begon hij met een vlet van 6 meter, daarna een scheepje van 8 meter. In 2007 kochten ze een kottertje in Blankenberge en in 2013 schreven ze Dieleman CFish in bij de Kamer van Koophandel. ‘Terwijl anderen tv keken, gingen wij vissen’, zegt hij.
Minister Mark Harbers van Infrastructuur en Waterstaat wil de schade van de vervuiling verhalen op de vervuiler, met name chemiebedrijf 3M. De provincie heeft daarvoor in februari een speciaal loket geopend. Bijna dertig gedupeerden zouden zich al hebben gemeld, met schadeclaims die variëren van een bescheiden 1.000 euro tot miljoenen euro’s.
‘Ja, natuurlijk. Onder de gedupeerden zitten uiteraard veel vissers, maar ook recreatieondernemers. Er zijn grote vissers, die dag en nacht vissen, met een miljoenenschade. Wij zijn kleine dagvissertjes, onze schade blijft beperkt tot enkele duizenden euro’s. Dan gaat het enerzijds om gemist inkomen, anderzijds om de verplaatsingskosten naar een andere haven.
‘Wij hoeven met ons bedrijf ook niet de hoofdprijs te verdienen. Vissen is voor ons vooral een passie, een uit de hand gelopen hobby. Als we met vissen de kosten voor diesel, verzekeringen en vergunningen terug kunnen verdienen en er een paar honderd euro per maand voor onszelf aan over houden, dan is het voor ons al goed. Het is een extraatje, boven op mijn pensioen. Als we op een dag 100 kilo garnalen vangen, vier van die oranje manden vol, dan hebben we hartstikke lekker gevist.’
De tegenslag bleef trouwens niet beperkt tot pfas alleen. Als kersverse beroepsvisser kreeg Dieleman ook te maken met enkele andere ‘plagen’, zoals hij dat zelf noemt.
‘Om een nieuwe vergunning te bedingen moet een garnalenvisser aan strenge stikstofeisen voldoen. Dat kan betekenen dat je een nieuwe, schonere motor op je schip moet zetten. Zoiets kost al snel 20- tot 30 duizend euro. Die dreiging hing lange tijd boven ons hoofd, want pas in januari kwam het Aerius-programma beschikbaar waarmee je de stikstofuitstoot kunt berekenen – hetzelfde programma als de boeren gebruiken.
‘Onze uitstoot blijft gelukkig binnen de grenzen. Dat is een opluchting. Maar het blijft een krom verhaal: als kleine garnalenvisser krijg je strenge stikstofeisen opgelegd, terwijl die kolossale containerschepen op weg naar Antwerpen geen strobreed in de weg wordt gelegd. Want doorgaand verkeer hoeft niet aan de stikstofnormen te voldoen.
‘Sinds kort zijn wij als garnalenvissers ook doelwit van natuurorganisaties die vinden dat we de bodem van de Westerschelde te veel beroeren. Ze dreigen met juridische procedures. Terwijl wij met onze netten slechts heel licht over de bodem rollen.
‘De hele Westerschelde is Natura 2000-gebied, behalve de vaargeul, waardoor mammoettankers dus ongestoord kunnen blijven opstomen richting Antwerpen. Een soortgelijke discussie speelt in de Waddenzee. Als de natuurorganisaties hun zin krijgen, betekent dat het einde van de kleinschalige visserij die alleen maar ondiep kan vissen, net onder de kust.’
‘We hebben echt het gevoel en de vrees dat onze droom in duigen valt. Mijn zoon heeft het daarmee nog zw Source: Volkskrant