Achter in een Amsterdamse kapperszaak zitten twee kappersmodellen met kroeshaar met het hoofd achterover in een wasbak. In de salon hangt de geur van verhitte föhns en zoete haarproducten. Terwijl een kapper de shampoo uit het haar van de vrouwen spoelt, neemt een groep enthousiaste studenten plaats.
Normaal wordt de salon bevolkt door klanten met black hair, een overkoepelende term voor de wisselende haartexturen van mensen van kleur. Vandaag nemen negen kappers met veelal steile lokken plaats in de stoel – niet om geknipt te worden, maar om les te krijgen. Ze werken als haarstylist in de film- en theaterwereld en willen weten hoe je black hair moet behandelen. Bij Chokka’s Blackhair Academy komen ze gedurende zeven weken twee keer per week samen om te leren over de textuur, het knippen en het stylen van kroeshaar.
Oprichter Shirley Wijngaarde, ook wel Chokka genoemd, laat in haar kapsalon sinds 2007 beginnende en ervaren kappers kennismaken met black hair. Wijngaarde heeft gemerkt dat er sinds de Black Lives Matter-beweging meer interesse is voor dit type haar. De afgelopen jaren kreeg ze ook al wel vaker aanvragen van stylisten uit de theater- en filmsector, maar dit is de eerste keer dat een hele groep uit die branche zich bij haar meldt.
Die toegenomen belangstelling komt voort uit een inhaalslag in film en theater, waar steeds meer acteurs van kleur grote, prominente rollen spelen. Zo ging in maart bij Theater Rotterdam de voorstelling The Story of Travis in première, de eerste grotezaalproductie in Nederland met een voltallige cast, producenten en makers van kleur. Maar bij andere producties bestaat achter de schermen nog vaak te weinig kennis over dit type haar.
‘Oké!’, begint Wijngaarde kordaat de les, als iedereen met een hand-out voor zich zit. ‘Wie kent deze termen níét?’ Op een wit scherm is een silhouet met kroeshaar geprojecteerd, omringd door stylingtermen uit de blackhairindustrie. De ogen van de studenten schieten langs de woorden. ‘Relaxen weet ik nog wel, maar botox?’, roept iemand. Wijngaarde: ‘De naam is een beetje marketing, maar het werkt net als een filler, om beschadigde delen van je haar te herstellen.’ ‘Ooo’, klinkt het opgelucht.
Relaxen Ontkroezen
Straighten Steil maken
Twisten Stylingtechniek waarbij twee lokken haar om elkaar heen worden gedraaid
Spiken Uitkammen met een föhn met speciaal opzetstuk
Afro Rondgeknipt kapsel waarbij kroeshaar bolvormig om het hoofd staat
Er zijn verschillende haartypen, onderwijst Wijngaarde. Haartype 1 is steil, Europees haar. Type 2 komt al meer in de buurt van kroeshaar, maar is een losse krul. Black en mixed hair begint bij type 3 en eindigt bij 4c, waarbij elk type iets zegt over de textuur, vorm en definitie van de krul.
‘Dit is 3b’, zegt Wijngaarde, ‘het type dat kappers nog aandurven.’ Ze wijst naar het kaphoofd in haar hand, met grote spiraalvormige krullen . ‘Als je het wast, is het nog zacht.’ Een gegrinnik van herkenning vult de ruimte. ‘Maar bij deze’, gaat Wijngaarde verder, en ze pakt een pop met sterker kroezend haar erbij, ‘breekt het zweet sommige kappers wel uit. Als je dit type haar uitkamt, verdwijnt de definitie van de krul en lijkt het onhandelbaar.’
Acteur Fjodor Jozefzoon (27) gaat voor een rol daarom vaak maar naar zijn eigen kapper, vertelt hij aan de telefoon. Ook neemt hij altijd zijn eigen afrokam mee.
‘Ik krijg op de set vaak te horen dat er niets meer hoeft te gebeuren. Maar dat is ook een beetje gemakzucht, omdat ze niet de kennis en de juiste spullen hebben. Ze hebben geen idee hoe mijn haar er ongekamd uitziet.’
Theatermaker Sue-Ann Bel (30) stopte tijdens de pandemie met het vlechten van haar haar, en leerde zo de kenmerken van haar eigen kroeshaar beter kennen.
‘Nu ik zelf zo veel meer weet over mijn haar, zie ik pas in hoe weinig kennis er was bij de theaters waar ik heb opgetreden. Het is goed als gezelschappen en producenten meer inzicht krijgen in hoeveel tijd en inspanning een bepaald kapsel kost. En dat kappers snappen dat je niet zomaar een afro krijgt.’
Ook actrice Ritzah Statia (36) loste de styling van haar haar tot voor kort meestal zelf op. ‘Dan vraag ik wat de wens is qua look-and-feel, en bedenk zelf iets.’
Statia is voor haar rol in The Story of Travis genomineerd voor de Colombina, de belangrijke theaterprijs (die in september wordt uitgereikt). Bij deze productie werkte ze voor het eerst met een haarstylist die gespecialiseerd was in black hair. Statia: ‘Het stuk speelt zich af in de jaren zestig, een tijd waarin het gebruikelijk was om kroeshaar steil te maken. Maar dat is heel slecht voor je haar en wilde ik dus liever niet elke voorstelling doen. Een gespecialiseerde haarstylist begrijpt dat.’
Voor haar rol in de voorstelling werd besloten te werken met een pruik. ‘Daarvoor moest mijn eigen haar worden gevlochten, en dat werd zo gedaan dat ik het buiten de voorstelling ook nog leuk kon dragen.’ Om de zoveel tijd werd haar haar opnieuw gevlochten, zodat het er weer fris uitzag. ‘Dat voelde heel erg luxe, maar het zou natuurlijk eigenlijk gewoon moeten zijn.’
De praktijk is anders. Alleen al de textuur en hoeveelheid van black hair kan onervaren kappers afschrikken, blijkt in de stoel bij Wijngaarde. Daarnaast zijn ze vaak niet bekend met cruciale technieken als straighten en twisten, en valt het gebruik van bijvoorbeeld een afrokam buiten hun normale repertoire. Maar zoals gezegd lijkt er sprake van een inhaalslag. ‘Er is nu meer aandacht voor en bewustzijn over’, zegt Wijngaarde. ‘En dat is hoopvol, want black hair matters.’
Daarmee stipt Wijngaarde ook de maatschappelijke kant aan van deze kwestie. Dat Europese kappers weinig weten over black hair is ook een uiting van marginalisering van een bevolkingsgroep.
De opleiding bij Chokka’s Blackhair Academy gaat dan ook over meer dan techniek alleen. Cursisten krijgen les in de rijke geschiedenis van black hair. Tijdens de slavernij vlochten slaafgemaakten hun haar bijvoorbeeld op zo’n manier dat ze er ontsnappingsroutes mee konden doorgegeven. En in de jaren zeventig droegen Afro-Amerikaanse activisten hun haar in de natuurlijke vorm, om zich niet te conformeren aan het westerse schoonheidsideaal. Black hair heeft dus ook een sterk politieke lading, als symbool van verzet tegen een witte dominante cultuur of witte overheersing.
Onbegrip over het haar leidt daarnaast soms tot misverstanden tussen culturen. Zo komt het voor dat witte mensen ongevraagd het haar van mensen van kleur aanraken, of er te pas en te onpas opmerkingen over maken. Omdat het onderwerp beladen is, kan gebrek aan kennis pijnlijk zijn voor een acteur van kleur in de kappersstoel. Wijngaarde pleit er dan ook voor dat kennis over black hair een verplicht onderdeel wordt op kappersopleidingen.
Maar naast maatschappelijke en idealistische overwegingen spelen bij veel gezelschappen en producenten ook praktische en financiële factoren een rol.
Stage Entertainment, producent van onder meer de musicals Aida en The Bodyguard, werkt vaak met acteurs van kleur. ‘In The Bodyguard spelen twee acteurs van kleur die geregeld geknipt moeten worden’, zegt woordvoerder Caroline Broeder. ‘Onze vaste medewerkers van kap en grime kunnen dat niet allemaal met black hair. Dus gaan de acteurs naar hun vaste kapper, met instructies over hoe het haar eruit moet zien.’
Cursusdeelnemer Nienke Mijnster (35) was recentelijk als stylist betrokken bij The Bodyguard. ‘Als acteurs van kleur noodgedwongen naar hun eigen kapper gaan, is dat een extra kostenpost. Die kosten bespaar je als stylisten dat allemaal zelf kunnen.’
Maar Broeder benadrukt dat het kostenplaatje niet de belangrijkste overweging is. ‘Om praktische redenen gebruiken we vaak pruiken’, zegt ze. ‘Soms heeft een productie wel zestig kledingwissels, en daar horen verschillende haarstijlen bij. Daarbij zijn pruiken noodzakelijk.’
Uit een korte rondgang langs grote theatergezelschappen blijkt dat er vaker voor deze oplossing wordt gekozen, maar de wens leeft om ook bij producties zonder pruiken spelers met allerlei soorten haartypen beter te kunnen bedienen.
In de salon van Chokka mogen inmiddels de twee modellen met frisgewassen haar plaatsnemen. ‘Wie durft te zeggen welk haartype dit is?’
De stylisten buigen zich geconcentreerd over de kruin van een van de vrouwen. Voorzichtig tilt een deelnemer een krul omhoog en legt die in haar handpalm. ‘Is dat een z-vorm?’ ‘Ik zie verschillende texturen’, roept een ander enthousiast.
In de pauze worden praktische zaken besproken: de hoeveelheid producten, de tijdsduur, de kosten. Daarnaast komt hier ook het sociale aspect aan de orde.
‘We merken bij acteurs met black hair dat het soms gevoelig ligt om te vragen of ze iets zelf willen doen, omdat het blijkbaar al te vaak van ze gevraagd is’, zegt Mariël Hoevenaars (58), die onder meer werkte bij de series Judas en Red Light. ‘Dus wat kun je wel of niet van acteurs vragen?’
Wijngaarde: ‘Schoon en uitgekamd is niet te veel gevraagd, maar het hangt er ook vanaf hoe je het vraagt.’
Een paar weken later is de groep opnieuw bij de academie. Onder druk van een voelbare examensfeer bereiden ze hun eigen modellen voor op een knipbeurt, onder toeziend oog van Wijngaarde. Eerst wordt het haar gespiket, oftewel uitgekamd met een föhn met speciaal opzetstuk.
‘Nog vij Source: Volkskrant