N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
BVD-dossier Activist en journalist Derk Sauer kreeg als zeventienjarige scholier een dossier bij de BVD. Die volgde hem daarna bijna twee decennia. „Bizar, dat is paranoia.”
Derk Sauer zat op het Casimir Lyceum in Amstelveen toen het oog van de Binnenlandse Veiligheidsdienst op hem viel. Als zeventienjarige scholier organiseerde hij een „discussieavond over het kapitalistisch systeem met haar macht- en gezagsapparaat”, noteerde de geheime dienst, de voorganger van de AIVD. Het is in 1969 voldoende voor de dienst om een persoonsdossier over hem aan te leggen, en hem bijna twintig jaar in de gaten te houden.
Het dossier van Sauer is een van de 70.000 persoonsdossiers die de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) tussen 1949 en 1995 bijhield. Sinds eind vorig jaar liggen deze in het Nationaal Archief in Den Haag. NRC deed onderzoek in het archief en publiceerde over de wijze waarop de dienst in de Koude Oorlog met de Nederlandse pers omging en over het omvangrijke dossier van minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns. Ook onderzocht NRC de dossiers van Nederlanders die actief waren in politieke partijen.
Eén van hen is Derk Sauer, inmiddels 70 jaar. Hij wilde weten wat de geheime dienst over hem opgeschreven had. Sauer was politiek activist en journalist voordat hij in 1989 in Moskou uitgever werd van onder meer The Moscow Times. Sinds vorig jaar is hij terug. Vanuit Amsterdam leidt hij zijn krant.
Sauer zou in het archief zijn dossier inzien, maar belandde met een nieraandoening in het ziekenhuis. Terwijl hij daar lag, keek NRC zijn dossier in, met zijn toestemming. Nu het weer beter met hem gaat, heeft hij de door de krant gemaakte samenvatting gelezen.
Wat zijn z’n gedachten? Sauer: „Wat opvalt is dat de BVD zich bezighield met een scholier. Zoals ik, waren er duizenden scholieren in die tijd. We gingen de straat op tegen de oorlog in Vietnam. En op school eisten we inspraak. En dan hield de geheime dienst mij in de gaten? Wat deden wij fout? We maakten schoolkrantjes, hielden een demonstratie tegen de inval in Tsjecho-Slowakije. Tegen de Russen!”
Derk Sauer (midden), destijds hoofdredacteur van Nieuwe Revu, met journalist Pieter Storms (rechts) en een advocaat (1989). Foto Imageselect
Niet lang nadat de BVD een dossier over Sauer heeft aangelegd, meldt de inlichtingendienst van de gemeentepolitie Amstelveen zich bij de BVD met nog meer ‘belastend’ materiaal. Sauer heeft „in de ouderlijke woning voor de ramen van zijn kamer borden met het opschrift ‘Neurenberg oorlogsmisdadiger Johnson Tokyo’.” Na een gesprek tussen een rechercheur en Sauers moeder „werden de borden verwijderd”.
Sauer lacht: „Ik had een pamflet op het raam van mijn jongenskamer, drie hoog aan de achterkant van het huis. Alleen de achterburen konden dat zien. Die hadden dat blijkbaar gerapporteerd. Ik herinner me dat zo’n agent aan de deur stond vanwege die poster. Mijn vader was directeur van het Sociaal Fonds Bouwnijverheid en gezagsgetrouw. Hij was meteen in alle staten. Dat ding moest weg. Mijn moeder was de enige die de humor ervan in zag. Die begreep niet waar iedereen zich zo druk over maakte.”
De moeder van Derk Sauer wordt in verslagen van de BVD „een twijfelachtig figuur” genoemd. Iemand die „alles goed vindt wat haar jongste zoon doet”. Sauer: „Ze wordt heel denigrerend beschreven. En dat terwijl ze jurist was en maatschappelijk geëngageerd. Ze was betrokken bij FIOM, een organisatie die hulp gaf aan ongehuwde moeders.”
De BVD schrijft in een analyse over Sauer dat hij „het zwarte schaap in de familie” is en „niet serieus” wordt genomen. Dat leidde tot „een minderwaardigheidscomplex”. Sauer zou dat complex, aldus de analyse, op een „extreme manier” proberen te verdoezelen door lid te worden van de Kommunistische Eenheidsbeweging Nederland marxistisch-leninistisch (KEN), een voorloper van de SP.
Sauer: „Amateurpsychologie. Ik deed wat duizenden leeftijdsgenootjes deden. Het was de tijd van de Vietnamoorlog en napalmbommen. Ik was in contact gekomen met de KEN en stond elke zaterdag voor het Amerikaanse consulaat aan het Museumplein. Overigens dachten mijn ouders dat ik aan het hockeyen was. Verder liepen we met krantjes langs de deur. Dat was wel het meest radicale. We wilden de arbeidersklasse mobiliseren en protesteerden tegen huurverhogingen.”
Het BVD-dossier opent met acties op school en het raambiljet. Daarna signaleert een informant hem op bijeenkomsten van de KEN. Vanaf het begin heeft de BVD een informant bij de beweging, zo blijkt. Die vertelt de geheime dienst wat iedereen zegt en doet. Sauer: „We waren niet beducht voor infiltratie. Waarom ook? We deden immers niets illegaals. En geheimzinnig was het ook niet. Iedereen die zich aanmeldde, was welkom.”
Een van zijn strijdmakkers – een naam staat niet in het dossier – brieft vergadering na vergadering een verslag door aan de BVD. Sauer: „Ik kan me voorstellen dat de dienst een keer zo’n vergadering wilde bijwonen. Maar na die ene keer moest toch duidelijk zijn dat we niet staatsgevaarlijk waren. Toch is jarenlang alles minutieus vastgelegd. Bizar, dat is paranoia. En alles voor één onbeduidende scholier. Dat zullen ze ook met anderen gedaan hebben. Kun je nagaan hoeveel tijd en geld dat gekost heeft.”
Na de middelbare school wordt Derk Sauer op negentienjarige leeftijd journalist bij De Tribune, het partijblad van de SP. In 1972 vertrekt hij voor een paar maanden naar Noord-Ierland, waar de IRA en het Britse leger een burgeroorlog uitvechten. Volgens De Tribune is het een klassenstrijd tegen het Britse imperialisme.
Sauer: „Ik wilde journalist worden en had geen journalistieke opleiding. Dus leerde ik het in de praktijk. Tegen mijn ouders had ik gezegd dat ik ging studeren in Dublin. Daar nam ik de trein naar Belfast. Ik werkte voor De Groene Amsterdammer, de VPRO en De Tribune vanuit een door de IRA gecontroleerde wijk van Belfast.”
De Britse geheime dienst houdt Sauer in de gaten. Hij wordt twee keer ondervraagd en daarvan wordt verslag gedaan aan de BVD, blijkt uit een geheim telexbericht. De Britten willen meer informatie over Sauer die in bezit blijkt van een Noord-Iers rijbewijs en rondrijdt in een witte Vauxhall, model 1965.
Sauer: „Kijk, die Vauxhall klopt dan weer wel. En dat de Britse geheime dienst interesse zou hebben, was voor mij wel duidelijk. Dat gold voor iedereen die contact had met de IRA.”
In een vertrouwelijk bericht uit 1973 staat dat een „berichtgever” de BVD vertelt dat de Britse geheime dienst Sauer voor „een fors bedrag had willen inhuren.” Sauer: „Dat klopt. Dat was op het einde van mijn verblijf. Ze wisten dat ik terug naar Nederland zou gaan. Toen ben ik weer aangehouden. Ze wilden dat ik mijn ervaringen deelde en in ruil kon ik geld krijgen. Ze noemden geen bedrag, maar het was groot, zeiden ze. Ik heb het aanbod afgeslagen.”
Daarna werkt Sauer als journalist bij het blad Twintig van soldatenvakbond VVDM. Daar wordt zijn post opengemaakt, blijkt uit het inlichtingendossier. Een brief uit Noord-Ierland, een conceptartikel over de ervaringen van zijn dienstplichtige broer, de geheime dienst leest het voordat Sauer zijn post zelf heeft gezien. Sauer: „Dat is toch krankzinnig. We zijn nu zoveel jaren later – ik maak me er niet meer zo druk over – maar het is te gek voor woorden.”
Bij een demonstratie in 1974 in Den Haag wordt Sauer gesignaleerd in een „als geluidswagen ingerichte Volkswagen”. De BVD weet dat de wagen van zijn vader is en „in bruikleen is afgestaan aan zijn zoon Derk”. Sauer: „Mijn vader had inderdaad voor mij een tweedehands Kever gekocht bij een dealer in Amsterdam. Kun je nagaan, zelfs dat zijn ze gaan navragen.”
Van politiek activist groeit hij uit tot activistisch journalist. Hij wordt later hoofdredacteur van het tijdschrift Nieuwe Revu. De aandacht van de BVD blijft onverminderd groot. „Ik schreef veel over bevrijdingsbewegingen. Dat was mijn specialiteit.” Als hij naar Mozambique en Angola gaat, vindt ook de Britse geheime dienst hem weer interessant, blijkt uit het berichtenverkeer met de BVD.
Derk Sauer (in de hoek) bij een overleg met minister van Defensie Henk Vredeling in 1974. Foto Imageselect
Sauer is geen lid meer van de SP, maar is nog wel sympathisant. De BVD vermoedt in de jaren zeventig dat hij het gedachtengoed al had afgezworen. Sauer wordt in die tijd weinig meer op actievergaderingen gezien. Een vertrouwelijk bericht uit april 1977: „De reden hiervoor is dat hij door het overlijden van zijn vader een grote erfenis had ontvangen. Zijn Marxistische idealen vond hij op deze manier niet te rijmen met zijn financiële positie”.
Sauer lacht: „Dit is de grootste apekool. Ik heb nooit een grote erfenis gekregen van mijn vader. Het enige wat ik kreeg was zijn auto, een oude Volvo.”
Juli 1977 volgt een bericht van een informant. Nu heet het dat beide ouders van Sauer zijn overleden en hij flink geërfd heeft waardoor hij „enigszins aan het verburgerlijken is. Zo zou hij kort geleden ook een nieuwe luxe personenauto hebben aangeschaft.”
Sa Source: NRC