De moord op presidentskandidaat Fernando Villavicencio woensdagavond, elf dagen voor de verkiezingen van 20 augustus, is het nieuwe dieptepunt in de geweldsspiraal waarin Ecuador sinds enkele jaren verzeild is geraakt. Eerder dit jaar werden al drie burgemeesters vermoord, een vierde overleefde ternauwernood een aanslag op zijn leven.
Een blik op de moordcijfers geeft een duister beeld: het kleine Zuid-Amerikaanse land was in 2017 nog het op één na veiligste land in de regio, maar mag zich tegenwoordig een van de dodelijkste plekken ter wereld noemen. Alleen al tussen januari en juni van dit jaar 2023 werden ruim 3.500 moorden gepleegd die gerelateerd zijn aan drugshandel. Ecuador zit in een opwaartse spiraal van geweld waaruit het niet lijkt te kunnen ontsnappen.
Het opgelaaide geweld in Ecuador is onlosmakelijk verbonden met haar toenemende rol in de mondiale cocaïnehandel. Het bijna 18 miljoen inwoners tellende land zit ingeklemd tussen de twee grootste cocaïneproducenten ter wereld: Colombia en Peru. Met name in Colombia explodeerde de productie van coca, het basisingrediënt van cocaïne.
Ecuador is altijd al een doorvoerhaven geweest naar internationale markten zoals de Verenigde Staten en Europa, zegt Carolina Andrade, politicoloog en veiligheidsadviseur voor de gemeente Quito, de hoofdstad van het land. ‘Dat is niets nieuws: de Colombiaanse cocaïneproductie had een impact, heeft een impact en zal een altijd een impact hebben op Ecuador.’
Wat nieuw is, is het feit dat het land tegenwoordig ook een significant aandeel heeft in de productie ervan. Zo sturen criminele Colombiaanse organisaties hun cocapasta zuidwaarts richting Ecuador, waar lokale criminele bendes de pasta raffineren en omzetten in een consumptieproduct. In samenhang met de toegenomen hoeveelheden coke die worden vervoerd, heeft dit Ecuador tot een belangrijkere speler gemaakt in de keten.
Cijfers van de inbeslagname van cocaïne in Europese havens bevestigen dit beeld. In de havens van Rotterdam en Vlissingen komt verreweg de meeste onderschepte cocaïne uit Ecuador. Volgens Renato Rivera, directeur van het Ecuadoraanse observatorium voor georganiseerde misdaad, gaat zo’n 40 procent van de cocaïne uit het land naar Europa. ‘Daarmee heeft het de Verenigde Staten vervangen als topbestemming.’
Doorslaggevend in de transformatie van Ecuador naar een narcostaat is het vredesakkoord dat in 2016 tussen de FARC en de Colombiaanse overheid werd gesloten. De guerrillabeweging was voor een deel afhankelijk voor inkomsten uit drugshandel en -smokkel. Toen de organisatie als gevolg van het akkoord uiteenviel, lagen haar handelsposten aan de grens voor het oprapen. Internationale criminele organisaties zoals de Albanese maffia en Mexicaanse drugskartels (het Sinaloa- en Jaliscokartel) zagen hun kans schoon en gingen handelsrelaties aan met achtergebleven FARC-dissidenten. Op die manier konden zij de trans-Atlantische routes via Ecuador beheersen.
Wat onbedoeld de export van cocaïne naar Europa verder stimuleerde, is dat Ecuador in hetzelfde jaar een handelsverdrag met de Europese Unie ondertekende, zegt Rivera. ‘Het komt de smokkelaars goed uit dat de bananenhandel naar Europese markten is toegenomen. Vanaf dat moment gingen er nog meer containers richting Europa.’
De grote internationale drugsorganisaties die zich in Ecuador gevestigd hebben, besteden de beveiliging, opslag en transport van cocaïne uit aan lokale bendes op straat, zoals ‘Los Choneros’ of afsplitsingen daarvan (zie kader). Deze verzekeren hun bazen ervan dat de drugs naar internationale markten worden verscheept. Onderling strijden ze om een zo groot mogelijk territorium.
Die strijd vindt met name plaats binnen de gevangenissen van het land, de machtscentra van de georganiseerde criminaliteit. Vanuit daar worden nieuwe bendeleden gerekruteerd en illegale operaties aangestuurd. Rivera: ‘Wie de gevangenis controleert, controleert de straat’. Volgens een rapport van het Permanente Comité voor de Verdediging van de Mensenrechten zijn in de afgelopen vier jaar 591 gedetineerden omgekomen, waarvan driekwart als gevolg van bloedige confrontaties tussen bendes.
Volgens Andrade kon de drugscriminaliteit in haar land zo welig tieren omdat de overheid zich steeds meer terugtrok. ‘Onder het mom van bezuiniging sloten de twee afgelopen regeringen verschillende ministeries, waaronder het ministerie van Justitie en het coördinerend ministerie van Veiligheid.’ Deze beslissingen hebben ertoe geleid dat de staat van de veiligheidsdiensten bar slecht is, zegt ze. ‘De Ecuadoraanse politie heeft nauwelijks afdoende uitrusting. Het ontbreekt ze aan genoeg wapens, munitie, auto’s, motoren en uniformen. Hierdoor kunnen ze geen adequaat antwoord bieden tegen het bendegeweld.’
Ondertussen heeft de overheid zich volledig teruggetrokken uit de gevangenissen en zijn criminele bendes ‘een staat in een staat geworden’, zegt Andrade. ‘De totale afwezigheid van de overheid leidt ertoe dat de bendes haar rol overnemen in de samenleving. Ze garanderen de bevolking veiligheid, gezondheid en onderwijs, iets wat de overheid hen niet kan bieden.’
De terugkeer van vrede en stabiliteit is de inzet op 20 augustus, wanneer in Ecuador vervroegde presidents- en parlementsverkiezingen plaatsvinden. De experts zijn het over één ding eens: om de drugscriminaliteit terug te dringen moet de ontmanteling van de staat worden teruggedraaid. Andrade: ‘De nieuwe regering moet leiderschap tonen door te investeren in thema’s als gezondheid, onderwijs en veiligheid. Dit is dé manier om grondgebied terug te winnen van de bendes.’
De bekendste Ecuadoraanse bende is ‘Los Choneros’. Vanaf eind jaren 90 zijn zij alleenheerser van de Ecuadoraanse drugsmarkt. Door deze machtsconcentratie en de afwezigheid van onderlinge vetes beleeft Ecuador in die tijd een relatief vreedzame periode. Tot 2016, wanneer het monopolie van Los Choneros begint te verkruimelen door de komst internationale criminele organisaties. Binnen de bende splitsen kleinere, machtsbeluste groepen zich af. Vanaf dat moment neemt het aantal geweldsdoden toe. De situatie escaleert in december 2020, als de leider van Los Choneros, Jorge Luis Zambrano ‘Rasquiña’, wordt vermoord. De dood van de ‘Ecuadoraanse Escobar’ ontketent een geweldsuitbarsting tussen de rivaliserende, ondertussen vertakte, bendes die tot op de dag van vandaag voortduurt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden