N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Duitse politiek Bondskanselier Scholz boekt economische successen, maar staat er electoraal slecht voor. Zijn drie belangrijkste adviseurs moeten het tij zien te keren.
Als er geen fatale kabinetscrisis tussendoor komt, zijn er in het najaar van 2025 Bondsdagverkiezingen. Dat betekent dat de 65-jarige kanselier Olaf Scholz (SPD) deze regeerperiode nog twee jaar te gaan heeft.
Scholz zelf toonde zich op zijn jaarlijkse zomerpersconferentie in juli tevreden wat zijn kabinet allemaal bereikt heeft. Maar in de peilingen staat Scholz’ SPD er erbarmelijk voor, ruim achter de CDU en ook achter de rechts-radicale AfD.
In de coalitie van SPD, Groenen en FDP is de stempel van de sociaal-democraten op het regeringsbeleid moeilijk te herkennen. Scholz zelf treedt niet vaak op de voorgrond en presenteert bij voorkeur alleen de resultaten van zijn beleid, zonder in de tussentijd uit te wijden over zijn beweegredenen.
Dinsdag werd het soort deal beklonken waar Scholz graag mee pronkt en waar hij Duitsland mee vooruit denkt te helpen: de Taiwanese chipfabrikant TSMC investeert fors in een nieuwe fabriek in Dresden. „Duitsland ontwikkelt zich waarschijnlijk tot de grootste standplaats voor halfgeleiderindustrie in Europa”, zei Scholz dinsdag tevreden.
Wie wil weten hoe Scholz de komende twee jaar gaat vormgeven, en hoe hij het tij voor de SPD gaat keren, heeft weinig aan de zuinig communicerende bondskanselier zelf. Beter is het om te kijken naar de drie mannen achter de Scholz, die zijn beleid verregaand bepalen: de drie vijftigers Jörg Kukies, Wolfgang Schmidt, en Jens Plötner.
Het is nog vroeg in de morgen als Jörg Kukies een groepje journalisten te woord staat in een zaaltje in een Berlijns hotel. Buiten schijnt de zon op de overkapping van het centraal station. Verslaggevers zoeken, balancerend met kopjes koffie, glazen jus en bordjes met croissants, een zitplaats. Jörg Kukies, Scholz’ man in het Kanzleramt voor Europese zaken, financiën, economie en klimaat drinkt – onberispelijk in pak – een glas water. Zijn werkdag lijkt al uren begonnen.
Jörg Kukies geldt volgens Der Spiegel als Scholz „tweede stel hersenen” Foto Stephanie Lecocq/EPA
Kukies praat graag met journalisten, hoewel uit de gesprekken met hem, de man op de achtergrond, meestal niet geciteerd mag worden. Ook op kritische vragen antwoordt hij met plezier, soepel formulerend, ogen fonkelend achter zijn randloze brillenglazen. Heel anders dan zijn leidinggevende, Olaf Scholz, die vaak geen zin heeft in vragen en ze dan ook zo droog mogelijk beantwoordt, en zo min mogelijk prijsgeeft.
Jörg Kukies (1968) is vrij nieuw in het politieke bedrijf, maar werd binnen vijf jaar Scholz’ „tweede stel hersenen” (aldus Der Spiegel). De werdegang van Kukies is typisch voor een sociaal-democraat van zijn generatie. Als jonge man, begin jaren negentig, was hij voorzitter van de jongerenafdeling van de sociaal-democraten, de ‘Jusos’, in Rijnland-Palts. Met leren jack en lange haren verscheen hij op partijbijeenkomsten per motor. De jonge sociaal-democraten zijn traditioneel een stuk linkser dan de grote SPD, en de afdeling in het ‘rode’ Rijnland-Palts was daarop geen uitzondering.
Na zijn actieve jaren bij de Jusos studeerde Kukies economie in Mainz, aan de Sorbonne in Parijs en aan Harvard. Hij promoveerde aan de Universiteit van Chicago op een onderzoek naar durfkapitaal en werkte vervolgens bij de investeringsbank Goldman Sachs. Hij stond aan het hoofd van de bank in Duitsland toen Olaf Scholz, destijds minister van Financiën, Kukies in 2018 als staatssecretaris naar Berlijn haalde. Bij Financiën werd Kukies verantwoordelijk voor toezicht, wat veel spottende reacties opleverde, gezien de reputatie van Goldman Sachs sinds de financiële crisis. Scholz vond juist dat hij iemand moest hebben die de bankenwereld van binnenuit kent.
Kukies moest bij Financiën onder meer op de miljardenfraude van Wirecard in 2020 reageren: onder zijn hoede werd de financieel toezichthouder Bafin hervormd. Ook onderhandelde Kukies in 2020 in Brussel over het corona-herstelfonds, waarbij Duitsland afweek van het dogma dat er geen gezamenlijke Europese schulden kunnen worden gemaakt. Kukies noemde het fonds destijds „een teken dat we het principe van solidariteit serieus nemen”.
Toen Scholz in 2021 kanselier werd, nam hij Kukies mee naar het Kanzleramt. Daar beheert hij de portefeuilles financiën, economie en klimaat, maar hij is ook Scholz’ man in Brussel en op toppen van de G7 en G20. Angela Merkel had voor dezelfde portefeuilles twee staatssecretarissen.
In de zomer van 2023 is Kukies vol van een aantal economische ontwikkelingen in Duitsland. In navolging van de Amerikaanse subsidies voor de ontwikkeling van de Amerikaanse halfgeleidersector probeert Duitsland een belangrijke producent te worden van chips – de belangrijkste in Europa. Voor de komst van Intel naar Magdeburg beloofde Duitsland een subsidie van bijna 10 miljard euro. In het Saarland, in zuidwestelijk Duitsland, bouwt de Amerikaanse producent Wolfspeed een enorme chipfabriek. En in Dresden, waar al de Duitse producent Infineon gevestigd is, gaat de Taiwanese producent TSMC een fabriek bouwen, zo werd deze week bekend, met een subsidie van 5 miljard euro.
Volgens de nieuwe Duitse China-strategie moet Duitsland onafhankelijker worden van China en daarom de productie van strategisch belangrijke goederen, zoals chips en batterijen, naar Europa halen, dus het aantrekken van chipproducenten heeft ook geopolitiek belang. Critici van de koers van Kukies, Scholz en minister van Economie Robert Habeck (Groenen) vinden dat die onafhankelijkheid betrekkelijk is: de grondstoffen voor chips komen nog altijd uit China. Bovendien is er in Duitsland een groot gebrek aan technisch personeel.
Maar voor oud-bankier Kukies – wiens zinnen doorspekt zijn met woorden als benchmarks, state of the art en investment flows – lijken dergelijke investeringen in het land een oplossing voor veel problemen. In de oude kolenregio’s in Saarland en bij Dresden ontstaan nieuwe arbeidsplaatsen, waarmee ook de sociale component van de energietransitie aandacht krijgt.
Kanselier Olaf Scholz presenteert het liefst alleen de resultaten van zijn politiek, en wordt in het proces zelf graag met rust gelaten. Ook tijdens de jaarlijkse grote persconferentie van kanselier Scholz, in juli, somde hij hoofdzakelijk de verworvenheden van zijn regering op. In „hoog tempo” wordt in Duitsland „geïnnoveerd”, er is extra geld voor defensie en er waren genereuze bijdragen voor de burger om de hoge energieprijzen te betalen. De kanselier, wiens partij in peilingen ver achterblijft op oppositiepartij CDU/CSU, lijkt soms wat ontgoocheld over het gebrek aan waardering waarop een hardwerkende kanselier kan rekenen. Dat sentiment deelt Scholz met zijn belangrijkste adviseur, rechterhand, vriend en vertrouweling, Duitslands schaduw-kanselier, Wolfgang Schmidt (1970).
Wolfgang Schmidt was fervent twitteraar maar praat nu bijna alleen nog off the record. Annegret Hilse/Reuters
Schmidt kan naar eigen zeggen zonder te worden herkend naar een restaurant: hij werkt bijna geheel achter de schermen. Toch is Scholz’ kanselierschap zonder Schmidt niet denkbaar. Schmidt is al ruim twintig jaar Scholz’ adviseur en uitvoerder op de achtergrond. Begin 2000 was hij medewerker van Scholz toen die onder Gerhard Schröder algemeen secretaris was van de SPD. Van 2011 tot 2018 was hij stafchef in het gemeentehuis van Hamburg, waar Scholz burgemeester was. In 2018 vertrok hij met Scholz naar het ministerie van Financiën in Berlijn, Schmidt werd er staatssecretaris. Sinds 2021 is Schmidt minister en hoofd van het Kanzleramt.
Volgens Scholz-biograaf Mark Schieritz (Olaf Scholz – Wer ist unser Kanzler?) kennen Scholz en Schmidt elkaar van een huisfeestje bij Scholz in Hamburg. Destijds hadden ze allebei nog lang haar. Een paar jaar later vroeg Scholz hem om zijn medewerker te worden in het SPD-partijbureau in Berlijn.
Het is een wat onwaarschijnlijk duo. Schmidt is joviaal en goedlachs, Scholz is stijfjes en giechelt vooral om zijn eigen grapjes. Volgens biograaf Schieritz heeft Scholz eigenlijk geen interesses naast politiek (onlangs zei hij dat hij veertig jaar geleden voor het laatst heeft gezwommen in een openbaar zwembad), terwijl Schmidt van voetbal en muziek houdt en ook nog een gezin heeft. Schmidt oogt daadkrachtig en energiek, Scholz wikt en weegt en neemt beslissingen voorzichtig.
Tot Scholz en Schmidt naar het Kanzleramt verhuisden, maakte Schmidt zijn mening ook graag publiek. Als fervent twitteraar mengde hij zich in menig debat. Nu praat Schmidt bijna uitsluitend off the record met journalisten. In de Frankfurter Allgemeine Zeitung noemde hij zijn invloed in combinatie met de grote privacy die hij h Source: NRC