Een doodgewoon Amerikaans stadje, midden in de nacht. De 12-jarige David wordt gewekt door gifgroen licht dat van achter het venster over zijn bed glijdt. Nog net op tijd ziet hij hoe een ufo verdwijnt achter het heuveltje bij het bos. David maakt zijn ouders wakker, waarop zijn vader poolshoogte gaat nemen. Vanuit zijn slaapkamerraam kijkt de jongen gespannen toe hoe pa, in pyjama en kamerjas, het landweggetje naar de heuveltop oploopt. Eenmaal boven valt vader in een diepe kuil – of misschien wordt hij opgezogen. Waarna het zand zich onmiddellijk boven hem sluit.
Heel vreemd dus, dat de man de volgende ochtend alsnog bij het ontbijt verschijnt. Hij kijkt akelig glazig en gedraagt zich ongewoon kil en bruut. Wat doet dat ijzeren pinnetje in zijn nek? Is papa gezombificeerd door aliens?
Over de auteur
Kevin Toma schrijft over film in alle soorten en maten, met een speciaal oog voor filmmuziek en een passie voor horror.
Zo gaat het in de beklemmende beginscènes van William Cameron Menzies’ Invaders from Mars (1953), of zo is het althans in mijn geheugen gebrand. Toen ik de film voor het eerst zag, was ik nog een kind. Volgens mij speelde ik die middag bij mijn neefje, in het Limburgse dorpje waar ik opgroeide; misschien zette iemand tussendoor de tv aan en kregen we prompt deze doodenge taferelen voor onze kiezen. Goed mogelijk. In oude kranten lees ik dat de Tros de film uitzond op zaterdag 28 november 1981, om 15.30 uur. Ik was toen 7.
Bedankt, Tros, voor deze intens ongemakkelijke, onuitwisbare oerervaring. De titel van de film vergat ik meteen, de beelden bleven me voor altijd bij. Pas in mijn studentenjaren herontdekte ik de film, laat in de nacht op BBC 2. Tot op dat moment hadden de eerste scènes van Invaders from Mars vrij spel gekregen om zich steeds dieper in mij te nestelen. Wat er verder in de film gebeurt, gooide ik meteen weer overboord, ook nadat ik hem opnieuw had gezien. Voor mij lag de essentie van Invaders onverminderd in dat giflicht, dat kale, dorre heuveltje en vooral: de jongen die ziet hoe hij zijn vader door het zand wordt opgeslokt en uitgewist. Glashelder bleef het me voor de geest staan, dat naargeestige shot waarin je over Davids schouder meekijkt naar zijn in de kuil stortende vader.
Ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag is Invaders From Mars door het nieuwe fijnproeverslabel Ignite Films uitgebracht op 4K UHD blu-ray, op blu-ray en op dvd, in een bijzonder fraaie restauratie die alle griezeldetails laat fonkelen. De release doet me weer eens beseffen hoe fascinerend ik ze vind, de vaak anonieme films die we van kinds af aan met ons meedragen. In vage flarden sluimeren ze in ons, als half opgeloste dromen die lastig te vatten zijn en toch tot ons spreken. Hoe ontstaat zo’n band? Hoe kan een film, een scène of zelfs een enkel shot een ferme greep op iemand krijgen? En wat blijft er van de betovering over wanneer we die ene film na tientallen jaren eindelijk terugzien?
Invaders from Mars is een mooie casestudy, al is het maar omdat ik bepaald niet de enige ben die zich van kinds af aan door deze SF-cultklassieker heeft laten achtervolgen. De potentieel traumatiserende kwaliteiten van de film werden als het ware met het scenario meegebakken. Coscenarist John Tucker Battle baseerde het script op een droom van zijn echtgenote, over een meisje dat haar ouders plots niet meer herkent. Regisseur Menzies, die eerder onder andere het production design van Gone with the Wind (1939) verzorgde, gaf de film vorm als een nachtmerrie, verteld vanuit Davids perspectief: elk beeld van Invaders from Mars weerspiegelt de angst die David voelt wanneer de marsmannetjes de boel overnemen. Vandaar de overdreven stripkleuren, de bizarre camerastandpunten en expressionistische, opzettelijk scheef gebouwde sets. ‘Alles dient de beoogde emotionele respons’, zei Menzies er zelf ooit over.
Dat jongensperspectief leidde ertoe dat Invaders from Mars geregeld ten onrechte werd gezien als kinderfilm. ‘De film zal ongetwijfeld een hele hoop kleintjes doodsbang maken,’ schreef The New York Times in 1953 na de première. De 10-jarige Steven Spielberg zag de film destijds liefst vijf maal achter elkaar. ‘Hij zette mijn wereld volledig op zijn kop’, zegt hij in het bonusmateriaal van de nieuwe uitgave. ‘Hij raakte echt een zenuw bij jonge kinderen zoals ik.’ Iets wat in een van de achtergronddocumentaires op de schijfjes wordt beaamd door collega en generatiegenoot Joe Dante (Gremlins). ‘Het idee dat Davids ouders niet langer zijn ouders zijn, dat ze worden overgenomen, was oprecht schokkend.’
Vlak na zijn bioscooprelease verscheen Invaders al op de Amerikaanse televisie, waar hij soms meermaals per dag werd uitgezonden. Kleurentelevisie bestond toen nog niet, maar dat deed niets af aan het effect van de film. Integendeel: in zwart-wit en onderbroken door commercials mengde Invaders from Mars makkelijk met de realiteit van journaals en andere tv-uitzendingen. Regisseur John Landis (An American Werewolf in London) merkte dat het decor over het landschap van zijn eigen belevingswereld schoof: de zandkuilen buiten werden opeens uiterst verdacht. ‘Dat ik zo van de film hou komt deels doordat ik hem op de juiste leeftijd zag en hem toen ontzettend eng vond.’
Dat laatste geldt ook voor mij, al had ik destijds geen twijfelachtige zandkuilen in de buurt. Evenmin liet ik me door de film wijsmaken dat mijn ouders misschien niet waren wie ze zeiden te zijn, misschien ook omdat ik nog veel te jong was om ook maar iets mee te krijgen van de Koude Oorlog-subtext die constant in Invaders opspeelt, met de hersenspoelende marsmannetjes als metafoor voor het Rode Gevaar.
Wat ik wel weet, is dat ik als kind de angst geliefden te verliezen met magisch denken te lijf ging. Wanneer mijn vader ’s morgenvroeg naar zijn werk reed, stond ik steevast voor het raam van mijn slaapkamer om hem uit te zwaaien. Een verplicht ritueel dat mijn vader veilig naar zijn werk en terug moest brengen. Soms moest ik minutenlang wachten nadat ik de keukendeur achter hem had horen dichtvallen, misschien omdat hij nog niet klaar was met zijn sigaret of eerst nog de ijzel van de voorruit krabde.
Kan het zijn dat het begin van Invaders from Mars zo’n indruk op me maakte omdat ik in dat jongetje mezelf zag staan, wachtend en kijkend achter het raam, in het licht van schemerlamp? En dat diezelfde scène me toonde waar ik het meest bang voor was – de vader die voor de ogen van zijn zoon van de aardbodem verdwijnt?
Wat dat betreft is het veelzeggend dat de scène anders blijkt te lopen dan ik hem al die jaren heb onthouden. Nadat David zijn ouders heeft gewekt, wordt hij door zijn vader met sussende woorden weer in bed gestopt. Op het moment dat de man besluit alsnog te gaan kijken, ligt David te slapen. Hij ziet dus helemaal niet hoe papa in de kuil valt. Als toeschouwer zie je dat evenmin, gehinderd door de inktzwarte bomen op het heuveltje. Je ziet alleen het zand dat zich opent en weer sluit. Al het andere heb ik er dus zelf bij verzonnen, ook het shot waarin je vanuit de slaapkamer over Davids schouder meekijkt.
Invaders from Mars ging niet aan de haal met mij, maar andersom: ik slorpte de film op, dikte hem onbewust in en sleep hem fijn tot hij met mijn angstbeelden samenviel. Zou dat altijd zo gaan met de filmflarden die we als kind verinnerlijken? Kom ik via mijn vervormde herinneringen aan Invaders from Mars dichter bij het kind dat ik destijds was, of zegt mijn analyse vooral iets over de bijna-vijftiger die ik nu ben?
Vraag me trouwens niet hoe de ufo eruitziet. Hoe vaak ik de film ook kijk, dat ruimteschip vliegt zo mijn hoofd weer uit.
Invaders from Mars is verkrijgbaar via ignite-films.com.
Terwijl de gemiddelde consument films vooral streamt en downloadt, durft een aantal bedrijven het aan om belangwekkende, klassieke en obscure titels uit de wereldcinema op blu-ray uit te brengen. Labels als Criterion, Arrow en Indicator bedienen met hun uitstekend verzorgde releases een globale markt van cinefielen en fijnproevers.
Nu voegt ook Ignite Films zich bij dit gezelschap, als eerste Nederlandse thuisbioscoop-kwaliteitslabel. ‘Classics for the future’ is de slagzin van het in Amsterdam gevestigde bedrijf, dat dankzij de ervaring en ijver van oprichter Jan Willem Bosman Jansen kan bogen op een indrukwekkende catalogus van bekende en minder bekende Amerikaanse klassiekers. Tot nu toe bracht Bosman Jansen (65) zijn films vooral via tv-licenties, filmfestivals en andere labels aan de man, maar hij achtte de tijd rijp voor een eigen home-entertainmentmerk.
Met Invaders from Mars, uitgebracht op blu-ray (ook 4K UHD) en dvd, maakt Ignite Films zijn droomdebuut. Het kostte Bosman Jansen jaren om uit verschillende archiefbronnen een bruikbare filmkopie van Invaders bijeen te sprokkelen, waarna deze een uiterst zorgvuldige 4K-restauratie onderging. De release werd juichend ontvangen door de internationale pers en kreeg op het gerenommeerde Italiaanse filmfestival Il Cinema Ritrovato de prijs voor ‘de beste herontdekking van een vergeten film.’ Bosman Jansen: ‘Het was echt een obsessie voor mij om dit gerealiseerd te krijgen.’
In de nabije toekomst zal Ignite Films onder meer gerestaureerde edities van White Zombie (1932), de film noir The Big Combo (1955) en William Dieterles Shakespeare-verfilming A Midsummer Night’s Dream (1935) uitbrengen.
Invaders from Source: Volkskrant