Culturele dubbelslag in Istanbul. Vlak na elkaar zijn twee grote instellingen voor moderne kunst geopend, museum Istanbul Modern en kunsthal Feshane. Ze lijken elkaar mooi aan te vullen en hoe dan ook vormen ze een verrijking voor het kunstaanbod in de grootste stad van Europa. Toch gaat er een politieke tweestrijd achter schuil; die tussen president Recep Tayyip Erdogan en zijn rivaal Ekrem Imamoglu, burgemeester van de metropool.
De nieuwbouw van Istanbul Modern staat op dezelfde plek als het in 2018 gesloopte gebouw: de westoever van de Bosporus, niet ver van de Galatabrug. Het verschil met voorheen is ten eerste de grandeur van het nieuwe pand, een robuust ontwerp van de Italiaanse architect Renzo Piano, bekend van Centre Pompidou in Parijs.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent Turkije en Iran voor de Volkskrant. Hij woont in Istanbul. Daarvoor werkte hij op de buitenlandredactie, waar hij zich specialiseerde in mensenrechten, Zuid-Azië en het Midden-Oosten. Hij is auteur van Een heidens karwei - Erdogan en de mislukte islamisering van Turkije.
Bovendien is het museum nu onderdeel van Galataport, een enigszins poenerig pronkjuweel langs het water, met kantoren, winkels, de in Turkije onvermijdelijke overdaad aan horeca en een plein met naast Istanbul Modern een museum voor sculptuur en schilderkunst. Galataport is een van de prestigeprojecten waarmee Erdogan Istanbul wil promoten als ‘Global City’ en magneet voor buitenlandse investeringen.
Daarbij krijgt hij, ook op cultureel gebied, concurrentie van Ekrem Imamoglu. Hij won in 2019 namens oppositiepartij CHP de burgemeestersverkiezingen, op voor Erdogan vernederende wijze. Tot mei van dit jaar gold hij als diens mogelijke tegenkandidaat bij de presidentsverkiezingen. Hij werd het uiteindelijk niet, maar in maart 2024 zijn er weer lokale verkiezingen en Erdogan zal er alles aan doen om Istanbul terug te veroveren. Daarnaast aast Imamoglu op het leiderschap van de CHP.
Imamoglu initieert tal van lokale initiatieven. Architectonisch en industrieel erfgoed in de stad wordt opgeknapt en krijgt een culturele bestemming. Zoals Gazhane, het terrein van de vroegere gasfabriek, en Feshane, een voormalige fez-fabriek aan de oever van de Gouden Hoorn, zijtak van de Bosporus. Aan Erdogan heeft hij wat dat betreft een goeie, want de president beklaagde zich zes jaar geleden al dat zijn AK-partij dan wel de ‘politieke hegemonie’ heeft, maar nog niet de culturele.
Tijd voor een onafhankelijk juryoordeel.
Istanbul Modern zit ruim in het jasje, dat moet gezegd. Het grootste deel van de 10.500 vierkante meter aan vloeroppervlak is ingeruimd voor de permanente collectie, een overzicht van de moderne kunst in Turkije sinds 1945. Dat is op zich interessant, maar niet per se heel spannend. Veel van de Turkse kunstenaars die in de jaren dertig en de eerste naoorlogse jaren hun vorm zochten, deden dat in Parijs. De Academie voor Schone Kunsten, nog altijd gevestigd vlakbij het huidige Galataport, stuurde er studenten heen om inspiratie op te doen. De Turkse elite was destijds sterk Frans georiënteerd.
Velen kwamen terecht in de studio’s van André Lhote en Fernand Léger, grote namen in het kubisme. Ook het constructivisme sprak de jonge Turken aan en, iets later, de abstracte schilderkunst. Nadeel was, of vooral is, dat de Turkse modernisten een achterstand hadden op hun Europese vakgenoten, in elk geval in tijd. Het schilderij Soyut Kompozisyon (Abstracte compositie) van Nejad Melih Devrim, te zien in Istanbul Modern, geldt als het eerste abstracte kunstwerk in Turkije. Jaar van herkomst: 1949.
Schuin ertegenover hangt het eveneens abstracte Cennemim (Mijn hel) van de in 1901 geboren Fahrelnissa Zeid, de moeder van Devrim en een van de eerste vrouwen op de academie. Het museum beschouwt het als zijn pièce de résistance. Heel mooi, maar het voegt weinig toe aan wat we al kenden aan moderne kunst.
Pas verderop in het museum en in de chronologie, na 1960, dringt oorspronkelijkheid door in de Turkse moderne kunst. Dan kan de bezoeker bijvoorbeeld zomaar in de lach schieten bij de rode raceauto van Mehmet Güleryüz.
Maar dan Feshane. Wat een openbaring! Het gebouw – een fabriekshal van 9.000 vierkante meter met veel baksteen en metalen Belgische pilaren – is om te beginnen al fantastisch. Maar vooral de collectie (wisselend, om de paar maanden) is om blij van te worden. Grotendeels gaat het om jonge Turkse kunstenaars die niet braaf buitenlandse voorbeelden navolgen, maar hun eigen ding doen. Sprankelend, kleurrijk, verrassend. Met meer maatschappelijke actualiteit ook.
Sinds de opening op 22 juni werd bij Feshane al drie keer gedemonstreerd door tientallen ‘Allah-u-Akbar’ roepende islamisten. Zij maakten bezwaar tegen kunstwerken met ‘lhbti-propaganda’ en ‘pornografie’ (vrouwelijk naakt). Werden ze aangestuurd door iemand in Ankara? Wie weet. In elk geval zullen de islamisten, indien de AK-partij in maart de burgemeestersverkiezingen wint, zich straks niet meer hoeven opwinden over ontaarde kunst.
Feshane als tegenhanger van Istanbul Modern? ‘Nee hoor, we zijn geen concurrenten’, zegt manager Ece Mustafa. ‘We doen allemaal ons best.’ Overigens, de toegang is gratis in Feshane. Niet in Istanbul Modern. Het staat 2-1 voor Ekrem Imamoglu.
Istanbul Modern is een particulier museum, opgericht door het echtpaar Bülent en Oya Eczacibasi. Het wordt gefinancierd door hun zakenconglomeraat, Eczacibasi Holding. Ook de staat draagt bij. Oya (64) is een spil in de kunstwereld, als voorzitter van het museum en bestuurslid van IKSV, de belangrijkste culturele stichting in Istanbul. Ook is zij betrokken bij de Istanbul Biënnale. Bülent (74) is directeur van IKSV.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden