Er was een nieuwe, ongemeen sierlijke plant beschikbaar, zo meldde de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Aanmoediging van den Tuinbouw in 1849: ‘De schoon paarse kleur der takken, het eigenaardig groene kleursel van het gebladerte, de gezellige groei – dit alles maakt deze plantsoort tot eene ware sierplant der tuinen.’ Polygonum cuspidatum heette het gewas in het Latijn, en de eigenaar had het geïmporteerd uit Japan. Vandaar de Nederlandse naam: Japanse duizendknoop.
Een kleine 175 jaar later bezorgt die naam tuinliefhebbers rillingen. De ‘gezellige’ groei is rampzalig gebleken. De Japanse duizendknoop verdringt lokale planten, woekert dwars door straten en maakt scheuren in bouwwerken. En bestrijden is haast niet te doen.
Een belangrijke aanstichter van dat onheil, en de eigenaar van de plant uit 1849, was de arts Philipp Franz von Siebold, in 1796 geboren in Beieren. Als jongeman had hij zich laten inhuren door het Nederlands-Indische Leger en zo was hij in Japan terechtgekomen. Op Deshima: een kunstmatig eiland voor de kust van Nagasaki. Daar woonden Nederlandse kooplui om handel te drijven met Japan, en dat was een voorrecht. Japan had namelijk weinig trek in westerse bemoeienis en hield de meeste Europeanen daarom buiten.
In deze serie duikt de wetenschapsredactie van de Volkskrant in de archieven op zoek naar verhalen waar we anno nu iets van kunnen leren.
Von Siebold maakte enthousiast gebruik van de kans om op Deshima te wonen. Naast zijn werk als arts bracht hij er tijd door met rangakusha, Japanners die Nederlands spraken en die hem op de hoogte brachten van de cultuur van hun land. Via hen bouwde hij een netwerk op en zo kreeg hij zelfs voet aan de grond in het echte Japan. In Nagasaki mocht hij een medische school beginnen, waar hij Japanners onderwees in westerse geneeskunde, waarover zij nog weinig wisten.
Andersom leerde Von Siebold ook van zijn studenten, die hij verplichtte verhandelingen te schrijven over flora, fauna, geschiedenis, geografie en cultuur van Japan. Met de kennis die hij zo opdeed, schreef hij boeken vol voor een Europees publiek.
Bovendien verzamelde Von Siebold stenen, planten, dieren en spullen die in Europa onbekend waren. Daar werd zijn verhaal problematisch, want net als veel andere 19de-eeuwse Europeanen in den vreemde trok hij zich weinig aan van lokale belangen, gebruiken en wetten. Zo exporteerde hij, tegen de regels in, schilderingen van Katsushika Hokusai, die ook de beroemde houtsnede maakte van de schuimende Grote golf van Kanagawa.
Over de auteur
Geertje Dekkers is journalist gespecialiseerd in geschiedenis en schrijft o.a. voor de Volkskrant en het Historisch Nieuwsblad. Ze is auteur van twee boeken, waaronder Veel, klein en curieus. Over de wereld van Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723).
Ook sprokkelde Von Siebold kaarten bij elkaar vol informatie over de infrastructuur van het land. Dat was op zijn zachtst gezegd brutaal, want westerse mogendheden waren indertijd druk bezig koloniën te veroveren en Japan was niet van plan zich te laten onderwerpen. Gevoelige geografische kennis moest daarom binnenslands blijven. Die bepaling legde Von Siebold dus naast zich neer.
Een paar jaar kon hij zijn gang gaan, tot de zomer van 1828. Toen bracht hij kisten vol Japanse schatten – legaal en illegaal – aan boord van een schip dat ze naar Holland zou brengen. De autoriteiten controleerden de lading en toen bleek hoezeer Von Siebold het Japanse vertrouwen had geschonden.
Von Siebold moest vrezen voor de doodstraf. Maar tijdens het onderzoek dat volgde, zweeg hij, en ook de meesten van zijn Japanse helpers hielden hun mond. Daardoor, en dankzij goede connecties, kwam hij er vanaf met een milde straf. Een deel van de lading werd in beslag genomen en Von Siebold moest het land voorgoed verlaten.
Voor een van zijn connecties, astronoom Takahashi Sakuzaemon-Kageyasu, liep de zaak slechter af. Hij bekende dat hij de Europeaan verboden informatie had gegeven en moest naar de gevangenis, waar hij stierf.
Na zijn gedwongen vertrek vestigde Von Siebold zich in Nederland, maar hij bleef geboeid door Japan. Ook zijn verzameldrang zette door, vooral als het ging om planten. Daarom stuurde hij plantenkenners naar Japan, met de opdracht zijn verzameling aan te vullen. Exemplaren die zij naar Nederland stuurden, plantte hij bij zijn huis in Leiderdorp, dat hij Nippon had gedoopt. Zo raakte zijn tuin gevuld met Aziatische gewassen als hortensia’s, hosta’s, blauwe regen en de vermaledijde Japanse duizendknoop.
En toen begon in Japan in 1854 een nieuwe politieke wind te waaien en werd zijn straf opgeheven. Dus greep Von Siebold de kans om het land nog eens te bezoeken en zijn collectie verder te verrijken.
Dode onderdelen van die verzameling raakten na Von Siebolds overlijden, in 1866, verspreid over Leiden en zijn nu te vinden in Naturalis, Museum Volkenkunde en het naar hem genoemde Japanmuseum SieboldHuis. Levende sporen van zijn verzameldrift staan tegenwoordig in tuinen, parken, bermen, weiden en op oevers. Niet dat alle Aziatische planten in Europa teruggaan op zijn collectie, want sommige soorten zijn meer dan eens hierheen gehaald.
Dat kan ook gelden voor de Japanse duizendknoop, die al voor Von Siebold door westerse plantenkenners was beschreven en wellicht ook al eens was geïmporteerd. Maar Von Siebold deed meer dan dat: hij kweekte de duizendknoop op, verkocht hem – per honderd of per duizend stuks – en adviseerde om de duizendknoop op duinen of langs spoorwegen te planten, omdat hij stevigheid zouden bieden.
Dat was een onzalig idee, weten we nu. De introductie van de Japanse duizendknoop is een blijvende waarschuwing dat slepen met planten en dieren dramatische gevolgen kan hebben. Hoe sierlijk ze ook zijn, en hoe gezellig hun groei ook lijkt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden