Een dag na hun staatsgreep op 26 juli kregen de coupplegers in Niger versterkingen aangeboden uit Rusland: Jevgeni Prigozjin, de baas van het Wagner-huurlingenleger, bood aan om duizend strijders naar het West-Afrikaanse land te sturen. Die zouden de coupplegers een handje kunnen helpen om ‘de kolonialisten eruit te trappen’, zo beloofde Prigozjin op Telegram.
Na Wagners beestachtige rol in de Russische oorlog tegen Oekraïne dreigt het huurlingenleger met nieuwe campagnes in Afrika. Wagner bracht het Kremlin al binnen in zeker elf Afrikaanse landen, vaak ten koste van de invloed van voormalige koloniale machten, en aast nu op meer macht in de Sahel. Maar wat kan Wagner nog na de mislukte muiterij tegen de Russische legerleiding? En zitten Afrikaanse coupplegers wel te wachten op het huurlingenleger dat goud en diamanten wil zien en andere internationale samenwerking moeilijk maakt?
Over de auteurs
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou. Joost Bastmeijer is correspondent Afrika voor de Volkskrant. Hij woont in Dakar, Senegal.
Tot de grootschalige Russische invasie van Oekraïne waren Afrika en Syrië de belangrijkste werkterreinen van Wagner, dat toen nog in het geheim werd ingezet door het Kremlin om landen buiten westerse invloed te houden en afhankelijk te maken van Rusland. In Syrië vormden Wagner-strijders grondtroepen ter ondersteuning van het leger van president Assad, dat sinds 2015 luchtsteun krijgt van Russische gevechtsjagers en zo aan de macht kon blijven.
In Afrika, waar Wagner sinds 2017 actief is, zijn de activiteiten diverser: het huurlingenleger levert raketten aan paramilitairen in Soedan, strijdt mee tegen rebellengroepen in Mali en voorziet in lijfwachten van de president van de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR). In ruil daarvoor haalt Wagner waardevolle mijnconcessies binnen voor Rusland, zoals voor diamanten in de CAR en voor goud in Soedan.
Die activiteiten zijn onverminderd doorgegaan terwijl Prigozjin andere Wagner-bataljons aanvoerde in Oekraïne. Volgens een woensdag verschenen rapport van Acled, een non-profitorganisatie die gegevens verzamelt van gewapende conflicten, is het geweld van Wagner toegenomen in Mali en de CAR, de twee Afrikaanse landen waar de groep het sterkst vertegenwoordigd is. Alleen al in Mali was Wagner het afgelopen anderhalf jaar betrokken bij 298 geweldsincidenten, waaronder moorden, ontvoeringen en plunderingen, zo stelt het rapport.
Nu zint Prigozjin op nieuwe campagnes in Afrika. ‘We gaan trainen, onze capaciteiten vergroten en slaan dan het pad naar Afrika in’, zei Prigozjin vorige maand tegen strijders op een Wagner-basis in Belarus. In een interview met een nieuwsorganisatie in Kameroen zei hij net een verse lichting strijders naar de CAR te hebben gestuurd in aanloop naar een referendum dat meer macht moet geven aan de zittende president, die door zware steun van Wagner een vazal is geworden van het Kremlin.
President Poetin lijkt Prigozjin groen licht te hebben gegeven, ondanks Prigozjins gewapende opmars in Rusland eind juni. Tijdens een bijeenkomst in het Kremlin met Prigozjin en andere Wagner-bevelhebbers heeft Poetin ‘toekomstige gevechtsopties voorgesteld’, zei diens woordvoerder Dmitri Peskov vorige maand. Sergej Lavrov, de Russische minister van Buitenlandse Zaken, zei later dat Wagners missies in de CAR en Mali ‘natuurlijk zullen doorgaan’.
Prigozjins aanwezigheid bij een grote Rusland-Afrikatop in St.-Petersburg vorige week duidt erop dat Poetin niet wil of durft af te rekenen met de man die hij in juni nog omschreef als ‘een verrader’ die Rusland ‘een mes in de rug’ had gestoken. Prigozjin, die volgens het Kremlin zou worden verbannen naar Belarus na diens muiterij, liet zich in een van zijn hotels in St.-Petersburg fotograferen met een adviseur van de president van de CAR. Hij zou ook delegaties uit Mali en Niger hebben ontvangen.
Voor Rusland is Prigozjins netwerk in Afrika van waarde. Zonder Wagner heeft het Kremlin moeite om voet aan de grond te krijgen in Afrika. Poetin heeft zijn belofte uit 2019 om de handel met Afrikaanse landen te verdubbelen niet waargemaakt: het goederenverkeer is juist met eenderde verminderd tot 13 miljard euro – een fractie van de handel met Afrika van andere machtsblokken, zoals China en de EU. Bovendien kreeg Poetin in St.-Petersburg forse kritiek van Afrikaanse leiders op zijn beslissing om het graanakkoord met Oekraïne op te blazen, waardoor voedselprijzen zijn opgelopen in Afrika.
Middels Wagner kan Rusland wel militaire steun bieden. Anti-westerse sentimenten in delen van Afrika bieden daar kansen voor. Hoe groter de afkeer tegen oud-kolonisator Frankrijk, hoe groter de opleving van pro-Russische sentimenten. Beide onderstromen gaan in Afrika al veel langer hand in hand, zegt de Nigerese politicoloog Rahmane Idrissa. ‘Tijdens het Sovjet-tijdperk vonden veel marxistische intellectuelen uit Afrika steun bij de Russen’, legt hij uit. ‘Het was een machtige wereldspeler, die hen hielp bij hun strijd tegen het imperialistische Westen. Dat gevoel viel weg na de val van de Sovjet-Unie, maar nu komt het terug in een andere vorm.’
Een ‘platgeslagen variant’ van die anti-westerse sentimenten wordt nu door populisten verspreid op sociale media, zegt Idrissa. ‘Als die berichten, waarin Frankrijk altijd als de zondebok wordt aangewezen, bij de massa terechtkomen, kan het snel uit de hand lopen.’ Ondertussen plukt het Kremlin daar de vruchten van. ‘De Russen, die sinds de invasie van Oekraïne graag spreken van een multipolaire wereld, spelen handig in op de gevoelens en onderstromen die er al zijn’, zegt hij. ‘Veel Afrikanen hebben daar wel oren naar. Ze zijn op zoek naar een beschermheer die hen helpt bij het verstoren van de westerse hegemonie.’
Maar het is de vraag hoeveel extra slagkracht Wagner nog naar Afrika kan brengen na de zware verliezen in Oekraïne en de mislukte opstand in Rusland. Poetin heeft de voormalige muiters naar Belarus verbannen en hun zware wapens afgepakt om herhaling van muiterij te voorkomen. Wagners rekrutering in Rusland is beëindigd en Prigozjin heeft zijn bedrijven overgeheveld naar Belarus. Onduidelijk is of het Kremlin Wagners activiteiten nog wil financieren – drie dagen na de opstand onthulde Poetin dat de Russische regering Wagner jarenlang met miljarden heeft gefinancierd.
Het Wagner-leger is flink afgeslankt. Volgens Belarussische oppositiekanalen zitten er tweeduizend strijders in een kamp bij het stadje Asipovitsji, dat door Belarus gereed is gemaakt voor Wagner. Prigozjin zegt dat er binnenkort meer van zijn mannen volgen, die nu op vakantie zouden zijn om bij te komen van gevechten in Oekraïne. Maar de meeste strijders, onder wie duizenden ex-gevangenen, verhuizen niet mee: zij keren terug naar huis of hebben zich aangemeld bij het Russische leger om door te vechten in Oekraïne.
Familieleden van overgebleven strijders vertelden Russische media dat hun naasten in Belarus trainen en zich voorbereiden op ‘zakenreisjes naar Afrika’. ‘Oorlog is business’, zei een van de strijders in Asipovitsji via een datingapp tegen een journalist van nieuwssite Current Time, die zich voordeed als een vrouw op zoek naar intimiteit.
Wagner mag dan interesse hebben in een nieuw avontuur in Afrika, het lijkt er niet op dat het Kremlin ook zit te wachten op Russische steun aan de junta in Niger. Buitenlandminister Lavrov zei daags na de staatsgreep van 26 juli dat het ‘nodig is om de constitutionele orde in Niger te herstellen’ en dat de coup van generaal Tchiani ‘ongrondwettelijk’ is.
‘De coupplegers kunnen overwegen om met Wagner in zee te gaan, omdat zij niet meer door het Westen gesteund worden,’ zegt John Lechner, een onderzoeker van Wagners activiteiten in Afrika. Volgens Lechner kan zo’n schijnbeweging richting Wagner ook gezien worden als pressiemiddel om juist méér westerse steun af te dwingen. ‘Het is goed mogelijk dat ze alleen maar dreigen om met Wagner in zee te gaan, om Frankrijk en Amerika op die manier juist weer aan hun zijde te krijgen.’
De Nigerezen spelen daarmee een gevaarlijk spel, zegt Lechner, dat eerder gespeeld is door de coupplegers in Mali. Daar heeft de junta zo lang gedreigd met een samenwerking met Prigozjin, dat ze niet meer terug kon. ‘Ze wilde liever helemaal niet met Wagner samenwerken,’ zegt Lechner, ‘maar had een partnerschap met Poetin voor ogen.’ Dat is volgens hem dan ook de reden dat de Malinezen volhouden niet met Wagner, maar met Rusland samen te werken.
Van dat Malinese scenario, waarbij de junta zowel de Franse militairen als VN-blauwhelmen de deur wees, is in Niger nog geen sprake. Sterker nog: anders dan in Mali is er juist nog veel buitenlandse militaire aanwezigheid in het land. Zo hebben onder meer de Fransen en Amerikanen er militaire bases, vanwaaruit zij jihadistische groeperingen in de Sahel bestrijden. Ook zijn er militairen van Italië gelegerd en zijn er (vooral Duitse) militairen in het land aanwezig voor een EU-trainingsmissie. Ecowas, het regionale West-Afrikaanse samenwerkingsverband, dreigt bovendien met militair ingrijpen als de staatsgreep niet wordt teruggedraaid.
De aanwezigheid en invloed en dreigementen v Source: Volkskrant