Begin juni bracht Josep Borrell, de buitenlandchef van de Europese Unie, een bezoek aan Niger. Het land was een ‘toevluchtsoord van stabiliteit’, verklaarde hij, ‘een solide, betrouwbare partner’ voor Europa. Hij prees president Mohamed Bazoum en stelde hem 40 miljoen euro aan militaire steun in het vooruitzicht.
Nog geen maand later is Bazoum afgezet. Deze week evacueerden Frankrijk en andere westerse landen hun burgers uit Niger. Vrijdag zegde Niger de militaire samenwerking met Frankrijk op. Daardoor lijken 1.500 Franse militairen te moeten vertrekken, nadat het Franse leger eerder werd weggestuurd uit buurlanden Mali en Burkina Faso.
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
De coupplegers in Niger graven zich in. Donderdag bracht een delegatie van de organisatie van West-Afrikaanse staten (Ecowas) een bezoek aan Niger, maar zij kregen de leider van de junta, generaal Abdourahamane Tiani, niet te spreken. Ecowas heeft met militair ingrijpen gedreigd, maar het is de vraag of zij de daad bij het woord zullen voegen.
De gebeurtenissen van de afgelopen week illustreren hoezeer de positie van Europa in de Sahel is verzwakt. Europa heeft de Sahel nodig, voor grondstoffen, om migratie te beheersen, in de strijd tegen jihadisten. Met de coup in Niger raakte Europa wederom een cruciale bondgenoot kwijt. ‘Als Niger instort, stort de hele Sahel in. Dan zullen Wagner en de jihadisten Afrika controleren van de Atlantische Kust tot de Middellandse Zee’, zei de ambassadeur van Niger in Washington, vlak voordat hij door de junta werd afgezet.
Europa, en in het bijzonder de voormalige kolonisator Frankrijk, is impopulair in de Sahel. Afgelopen week werden in Niger Franse vlaggen verbrand, terwijl demonstranten rondliepen met bordjes als ‘leve Poetin’. Terwijl Europa terrein verliest, neemt de invloed van Rusland en China toe. Mali heeft de huurlingen van Wagner binnengehaald, interim-president Ibrahim Traoré van Burkina Faso noemde Rusland een ‘belangrijke strategische partner’.
Veel Afrikaanse leiders doen graag zaken met China, dat geen lastige vragen stelt over democratie en mensenrechten. Europa vinden zij hypocriet. Het zwaait graag met de vinger, maar vergeet de mensenrechten als het zijn eigen belangen wil dienen, bijvoorbeeld door de Tunesische dictator Saied te betalen om migranten tegen te houden.
Ooit waren de Europeanen heer en meester in Afrika. ‘Mijne heren, we moeten openlijk zeggen dat de hogere rassen een recht hebben op de lagere rassen’, zei de Franse minister-president Jules Ferry in 1884 in de Assemblée Nationale. ‘De hogere rassen hebben dat recht omdat ze een plicht hebben. Ze hebben de plicht om de lagere rassen te beschaven.’ Die mission civilisatrice ging hand in hand met economisch gewin, aldus Ferry.
Niger maakte deel uit van Frans West-Afrika, samen met onder meer het huidige Mali, Senegal en Ivoorkust. Na de dekolonisatie van de jaren vijftig en zestig onderhield Frankrijk nauwe banden met zijn voormalige koloniën. Generaal Charles de Gaulle, president van 1959 tot 1969, beschouwde Franstalig Afrika als onmisbaar voor de Franse grandeur. Hij sloot zijn werkdag doorgaans af met een onderhoud met zijn legendarische Afrika-adviseur Jacques Foccart.
Samen bestierden ze Françafrique, volgens een simpele formule: Frankrijk beschermde Afrikaanse leiders in ruil voor een voorkeursbehandeling voor Franse bedrijven. Zo werd in Niger onder zeer gunstige voorwaarden uranium gewonnen voor de Franse kerncentrales. Tussen 1964 en 2014 kwam Frankrijk 52 keer militair tussenbeide in Afrika, in de meeste gevallen om een bevriende leider te beschermen tegen een couppoging.
Françafrique is voorbij, zei president Emmanuel Macron dit voorjaar bij een bezoek aan Afrika. De Franse militaire aanwezigheid is inderdaad sterk verminderd, al voordat Mali en Burkina Faso de samenwerking verbraken. Maar Franse bedrijven hebben nog altijd een dominante positie, terwijl Franse presidenten Afrika vanuit de hoogte bleven toespreken. ‘De Afrikaanse mens is nog niet voldoende tot de geschiedenis toegetreden’, zei Nicolas Sarkozy in 2007.
Die combinatie van dominantie en arrogantie maakt van Frankrijk een perfecte zondebok, schrijven onderzoekers van het Institut français des relations internationales (IFRI) in een studie. Frankrijk heeft grote fouten gemaakt, stellen zij, maar Afrikaanse leiders dragen ook zelf verantwoordelijkheid voor de armoede en onveiligheid in hun land. De aandacht daarvoor leiden zij af door het anti-Franse sentiment onder de bevolking aan te wakkeren. Zo wordt Frankrijk schuldig aan alle ellende – in het verleden, het heden en zelfs in de toekomst.
Ook in Afrika floreert het populisme, inclusief complottheorieën. ‘Hoe is het mogelijk dat zo’n machtige militaire partner als Frankrijk niet kan winnen van een paar nozems op motorfietsen (de jihadisten)?’, zei een activist uit Burkina Faso tegen de radiozender France Info. Het antwoord is simpel, geloofde zij: Frankrijk werkt heimelijk samen met de jihadisten, teneinde zijn aanwezigheid in de Sahel te legitimeren en de regio leeg te plunderen. De complottheorieën worden aangewakkerd door Rusland, aldus het IFRI, dat zo veel mogelijk onrust wil stoken in de omgeving van Europa.
Europa veroverde de wereld en raakte haar weer kwijt met de dekolonisatie. In de jaren negentig verloor het veel van zijn belangstelling voor Afrika, dat als een verloren continent werd beschouwd. Maar in een onveilige wereld is Afrika, en zeker de Sahel, weer een cruciale geopolitieke schakel geworden. Europa is nog altijd de grootste handelspartner en investeerder in Afrika. Maar het worstelt om zijn invloed in zijn voormalige ‘bezittingen’ te behouden. Ondertussen keert het koloniale verleden als een boemerang terug.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden