De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid beïnvloedt. Deze week: in de komkommertijd staan mensen te trappelen om nieuws, zodanig zelfs dat we elk dierennieuwtje opblazen tot iets groots – zelfs als er eigenlijk niets te melden is.
Het verreweg onbelangrijkste nieuwsverhaal van afgelopen week betrof Angela, een Maleise beer in de dierentuin van Hangzhou, China. Op beelden was te zien hoe Angela kaarsrecht overeind stond om te bedelen bij bezoekers. De mare die snel de ronde deed op Chinese sociale media: het betrof hier een (klein) mens in een berenpak. En zo te zien niet eens een kwaliteitsberenpak, maar een slobberding, gekocht bij de Action. Het verhaal verspreidde zich snel en tienduizenden bezoekers meldden zich bij de berenkuil om het fenomeen met eigen ogen te zien. De officiële ontkenning van de dierentuin en de daaropvolgende nieuwskoppen (tot ver buiten China) hielpen niet: ‘Chinese dierentuin ontkent dat de beren mensen verkleed in kostuums zijn’ (in The Guardian). Olie op het virale vuur, zou je kunnen zeggen.
Het beeld in kwestie was een screenshot uit een filmpje. De beer kan inderdaad opmerkelijk rechtop staan, maar als hij twee seconden later alweer op zijn hurken zit, verdwijnt de illusie dat het hier een verkleedpartij betreft direct. Het was niet het enige verhaal over fraude in Chinese dierentuinen: in de nasleep van de berenaffaire doken ook verhalen op over ezels die waren beschilderd als zebra’s.
Dat het verhaal eind juli, hartje zomer, de ronde begon te doen, is geen onbelangrijk detail. Het is het traditionele moment dat zomerdierenverhalen de kop opsteken; ‘komkommerdieren’ worden ze in dit land genoemd, die opduiken in nieuws-luwe tijden, ook wel de ‘komkommertijd’.
Een week voor het Chinese berennieuws kwam het grootste dierennieuws uit Berlijn. Ook hier stond een screenshot uit een op sociale media verspreid filmpje centraal. We zien de rug van een dier dat half achter de struiken is verschuild. Het verhaal evolueerde razendsnel van ‘het lijkt wel een leeuwin’ naar ‘leeuwin op de loop in omgeving van Berlijn’. Dat veel nieuwsmedia naast het grofkorrelige zoekplaatje voor het gemak ook een haarscherp stockbeeld van een leeuwin plaatsten, vergrootte de verwarring en paniek alleen maar.
En er speelt een ander vrijwel onvermijdelijk fenomeen. Lees een nieuwskop over een leeuwin in de bossen in het zuidwesten van Berlijn, en je ziet die leeuwin zelf ook. De informatie stuurt hier de blik, probeer maar. Het beeld in combinatie met de dwingende suggestie dat er een leeuw losliep in de Duitse hoofdstad deed zijn werk. Honderden agenten en dierenspecialisten begonnen een klopjacht, lokale crèches werden verzocht de kinderen binnen te houden, dierentuinen en circussen van alle formaten werden ondervraagd over hun leeuwenbestand. En, onontkoombaar in een dergelijke paniekdynamiek, steeds meer mensen zagen de leeuwin zelf rondlopen, in alle delen van de stad. Ondertussen werd geen enkel ander leeuwenspoor gevonden, noch leeuwenpoep, noch pootafdrukken.
In de eindeloze 24-uursberichtgeving over de leeuwin werden tegengeluiden nauwelijks opgemerkt. Een expert vertelde aan het Berlijnse radiostation RBB dat hij ervan overtuigd was dat het hier een wild zwijn betrof, die veel voorkomen in de regio. Dertig uur na het begin van de klopjacht werd dit eindelijk de officiële opvatting. De burgemeester verklaarde in een persconferentie de jacht gesloten: ‘Es handelt sich um ein Wildschwein.’
Ze hadden in Berlijn ook te rade kunnen gaan bij het bekende werk van de Amerikaanse folklorist en broodjeaapspecialist Jan Harold Brunvand, die de categorie dierennieuws in het hart van de zomer benoemde als ‘Big Cats Running Wild’. Het Berlijnse verhaal bevatte alle klassieke kenmerken, inclusief het vage bewijsmateriaal, de daaropvolgende paniek en het uiteindelijk dode spoor.
Het bekendste geval in Nederland betrof de poema op de Ginkelse Heide, hartje Veluwe. De eerste berichten doken, let op de datum, op 14 juni 2005 op. De dagen na de eerste melding werd er met tientallen mensen van de marechaussee en jachtopzieners gezocht in een groot gebied. Geen spoor, geen poema. En aanvankelijk ook geen foto; de berichtenstroom werd voorzien van stockbeelden van poema’s. Op 19 september 2005 maakte natuurfotograaf Otto Faulhaber uit Arnhem in de buurt van Beekbergen een foto van wat een grote, verwilderde kat bleek, anderhalf keer het formaat van een huiskat. Maar geen poema dus.
Kunstenaar Maarten de Reus herdacht het moment met een sculptuur, een reusachtige staaldraadconstructie die bij Apeldoorn staat. Van afstand lijkt het een kooi met een poema erin, van dichtbij verdwijnt die illusie. Titel van het werk: Kooi-met-geen-poema-er-in. Lokaal wordt het beeld ‘De poema’ genoemd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden