Waar lopen de correspondenten van de Volkskrant tegenaan in hun dagelijkse leven? Vandaag: Geert Groot Koerkamp ziet in Moskou hoe alleen een enkeling het nog aandurft om kritiek te uiten op de Russische regering.
‘Nee tegen de oorlog’, stond met grote krijtletters gekalkt op de muur van een straatcafé in de Krimbadplaats Aloesjta. Het was 16 maart 2014, de dag van het inderhaast georganiseerde pseudoreferendum op de Krim over aansluiting bij Rusland. Het ‘referendum’ vond plaats onder toeziend oog van gewapende militairen zonder insignes – Russen, wist iedereen. Hoewel dat toen nog met gespeelde verontwaardiging werd ontkend in Moskou.
De leuze in Aloesjta was op dat moment al een opmerkelijke uiting van protest. Verrassend snel was op de Krim het uiten van kritiek op de overheid of op Rusland riskant geworden, net als openlijk sympathiseren met Oekraïne. Heimelijk op lantaarnpalen aangebrachte stickers met de Oekraïense vlag werden overschreeuwd door grote billboards met leuzen als ‘Samen met Rusland!’ Luidruchtig protest tegen de dreigende annexatie kwam nog van de kant van de Krim-Tataren, maar was van korte duur.
De echte oorlog zou weken later uitbreken in de Donbas. In Donetsk werd de stemming met de dag grimmiger en verdwenen de kleuren van de Oekraïense vlag als sneeuw voor de zon. Een jong stel van wie ik een flat huurde had de geelblauwe vlag wijselijk van hun balkon verwijderd, te riskant. Een paar balkons verder hing een Russische driekleur. ‘Daar woont onze wijkagent.’ Er was nog één grote pro-Oekraïense demonstratie, daarna hielden protestantse gelovigen nog weken een dagelijkse bidstond in de open lucht ‘voor Oekraïne’, vaak lastiggevallen door potige kerels.
In Moskou gingen in die dagen tienduizenden mensen de straat op om te protesteren tegen de oorlog en om steun te betuigen aan Oekraïne. Oekraïense en Russische vlaggen wapperden er broederlijk zij aan zij. Er waren spandoeken in het Russisch en in het Oekraïens. Het waren gedoogde demonstraties, nauwlettend gecontroleerd door duizenden politiemensen. Boris Nemtsov, vermoord in 2015, was een van de sprekers. De beelden ervan lijken in de huidige context uit een andere wereld.
Die protesten zijn verstomd in Rusland. Net als eerder op de Krim en in de Donbas. De laatste min of meer grootschalige demonstraties dateren van april 2021 (voor de vrijlating van oppositieleider Aleksej Navalny) en februari/maart 2022 (tegen de Russische inval in Oekraïne). Sindsdien zijn tienduizenden Russen opgepakt, honderden gevangen gezet, soms voor jaren.
De demonstraties waren een belangrijke graadmeter, eerst en vooral voor de deelnemers zelf, die opgelucht constateerden dat ze ‘niet alleen’ waren. Dat gaf hoop, wat zo belangrijk is bij alle twijfel over de betrouwbaarheid van opiniepeilingen in een onvrije samenleving.
Wat de Russen werkelijk denken blijft lastig in procenten te vangen. Een zwijgende minderheid is fel gekant tegen alles wat Rusland in en met Oekraïne doet. Dat zijn hoe dan ook miljoenen mensen, en ik kom velen van hen dagelijks tegen. Een ‘patriottische’ minderheid steunt het Kremlin door dik en dun. En een grote middenmoot geeft desgevraagd de ‘juiste antwoorden’, gelooft het officiële narratief vaak oprecht, maar wil bovenal dat alles weer ‘gewoon’ wordt, ‘als vroeger’. Misschien zijn onder hen ook de mensen die nu, tegen beter weten in en zonder enige scrupules, op vakantie gaan naar de Krim.
Een deel van de critici is gevlucht om vervolging te voorkomen, veel anderen zijn gebleven, de tanden op elkaar. Een enkeling blijft de risico’s trotseren door ergens in het stadscentrum een stuk papier met pakkende tekst omhoog te houden, alvorens te worden ingerekend. Of door haastig met krijt of stift een mening te fixeren op een muur of op het wegdek.
Dat leidt soms tot een waar kat-en-muisspel met gemeentewerkers. Een dichtgetimmerde kiosk in een park in Moskou, waarop eerst met grote letters ‘Vrijheid in voor Navalny’ stond, werd meteen daarna overgeschilderd. Onmiddellijk verscheen er een verse tekst die de Wagnergroep hekelde en het Oekraïense leger prees. De kiosk werd uiteindelijk maar helemaal verwijderd.
Source: Volkskrant