Dreigende muziek, shots vanuit de diepte, een vrouw die in haar eentje aan zwemmen is. Bioscoopbezoekers beten in 1975 hun nagels stuk op de openingsscène van Jaws. Het duurde nog ruim een uur tot het beest echt in beeld verscheen, maar de suggestie was al genoeg. Steven Spielbergs klassieker is nog steeds een van de grootste bioscoopsuccessen aller tijden.
En dat terwijl haaien in werkelijkheid juist helemaal niet zo gevaarlijk zijn. Is de angst voor haaien juist aangewakkerd door Jaws? Sommige wetenschappers denken van wel. Peter Benchley, die het boek schreef waar Jaws op is gebaseerd, bleek later spijt te hebben van zijn werk. "Er bestaat niet zoiets als een malafide haai die zin heeft in mensenvlees", zei hij in 2000. "Dat weet ik nu, maar het was nog niet bekend toen ik Jaws schreef."
Het gevaar van haaien mag dan allang ontkracht zijn, de spannende films blijven populair. Maar het is nog niet zo makkelijk om een originele haaienfilm te maken, vertelt filmwetenschapper Barna Donovan aan The Observer. "Het genre lijkt verraderlijk simpel. Maar je hebt een beperkte keuze uit locaties, verhalen en personages. Denk aan vakantiegangers, wetenschappers of vissers, die op een kapotte boot of in een onderzeeër zitten. Frisse ideeën zijn een uitdaging."
Er zijn ook zeker succesvolle films te vinden met andere enge beesten. Zo moest Jennifer Lopez vrezen voor een reuzenslang in Anaconda en ging John Goodman gevaarlijke spinnen te lijf in Arachnophobia. Dat zijn bovendien dieren die veel vaker als angsten worden genoemd. Je zou dus zeggen dat filmmakers daar veel vaker op inhaken. Waarom zien we dan toch steeds weer die haaien opduiken?
Het klopt dat horrormakers graag met bekende angsten spelen. Ben je bang voor de dood, dan zul je je vast herkennen in Final Destination. Hou je niet van kleine ruimtes, dan vind je Buried of De lift ongetwijfeld doodeng. Maar de gevaarlijkste of engste beesten staan niet meteen garant voor een bioscoopsucces. Leeuwen hebben bijvoorbeeld nooit kunnen tippen aan haaien, ondanks recente pogingen met populaire acteurs als Megan Fox (Rogue) en Idris Elba (Beast).
De unieke kracht van haaienfilms zit dan ook niet zozeer in een wereldwijde angst, of in het werkelijke gevaar. De woonplek is waar het om draait. Het gevaar kan ergens vlak bij je zijn, onder je trappelende voeten, zonder dat je het doorhebt. Ideaal voor filmmakers die de spanning willen opvoeren: de kijker ziet gevaar, maar de hoofdpersoon weet nog van niks.
"Een grote witte haai, glijdend onder de golven", zegt filmwetenschapper Donovan. "Onzichtbaar tot het moment dat hij toeslaat. Het is de perfecte metafoor voor ons totale gebrek aan controle over de natuur."
Log in of registreer gratis op NU.nl en krijg toegang tot extra artikelen
Source: Nu.nl algemeen