Met gespannen gezichten betreden slachtoffers en nabestaanden op 14 juli de rechtbank in Rotterdam. Alleen hoofdverdachte John S. (40) maakt een emotieloze indruk. Hij heeft zijn daden bekend. Ruim een jaar eerder, in mei 2022, schoot hij op een zorgboerderij in Alblasserdam twee mensen dood; twee anderen raakten zwaargewond. Enkele dagen voor deze fatale schietpartij bracht hij al een 60-jarige schoenmaker in Vlissingen om het leven. Met gebogen hoofd loopt S. in zijn rood-zwarte trainingspak naar zijn stoel, op enkele meters afstand van de rechter. Zo meteen zal hij zijn straf horen.
Tijdens een eerdere zitting heeft de advocaat van S. de rechter verzocht een korte celstraf op te leggen, zodat hij snel behandeld kan worden in een tbs-kliniek. Het Openbaar Ministerie eiste juist een forse straf: 30 jaar cel en tbs. Zowel de advocaat als de aanklager verwees naar het onderzoek van het Pieter Baan Centrum (PBC). Volgens deskundigen kampt S. met een persoonlijkheidsstoornis: hij heeft onder meer borderline, narcistische trekken en een slecht ontwikkelde identiteit – elementen die zijn ‘agressieve fantasieën’ zouden hebben gevoed. Hierdoor, stellen de deskundigen van het PBC, is de kans op herhaling groot en is S. verminderd toerekeningsvatbaar.
Over een ding zijn alle partijen het eens: S. heeft baat bij een tbs-behandeling. Alleen: de rechters besluiten anders. Wie het vonnis leest, ziet dat de rechters ook wel denken dat een behandeling voor S. zinvol kan zijn. Maar vanwege een recente wetswijziging voelen ze zich klemgezet. Sinds juli 2021 begint een tbs-behandeling pas in de laatste twee jaar van de gevangenisstraf. Als de rechters meegaan in de eis van het OM, zou S. zijn behandeling pas in 2050 kunnen beginnen. Hij is dan 67. Het is niet te overzien of het dan nog nut heeft, vinden de rechters.
Abel Bormans is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland. Elsbeth Stoker verslaat als regioverslaggever van de Volkskrant ontwikkelingen in Amsterdam en omstreken. Eerder schreef ze veel over politie, justitie en criminaliteit.
De Rotterdamse rechtbank veroordeelt John S. daarom tot een levenslange gevangenisstraf. Levenslang is in Nederland in de praktijk vaak echt levenslang, al hebben gedetineerden na 28 jaar wel recht op een herbeoordeling en is er een kans om vrij te komen.
Nadat het vonnis is uitgesproken, zijn op de rijen van nabestaanden en slachtoffers gemengde reacties te bespeuren. Iemand barst in huilen uit, een ander zucht van opluchting. Maar er zijn ook gefronste wenkbrauwen en vertwijfelde blikken. Moet S. dan niet voor zijn stoornissen worden behandeld?
Maarten Pors is zo iemand. Hij is de vader van Ann-Sofie, het 16-jarige meisje dat door S. op de zorgboerderij door haar hoofd werd geschoten. Hij weet niet goed wat hij van de uitspraak moet vinden. Pors vindt aan de ene kant dat S. een zware straf verdient, maar ‘zonder behandeling hoort hij ook niet terug in de maatschappij’.
Ook binnen de rechtspraak lopen de meningen over het vonnis uiteen. Want het is een opmerkelijke uitspraak, één waarmee de Rotterdamse rechtbank een signaal afgeeft naar politiek Den Haag.
Zo vindt Richard Korver, de nabestaandenadvocaat van Pors, dat de Rotterdamse rechter op punten met deze uitspraak te ver is gegaan. ‘De rechtbank is op de stoel van de politiek gaan zitten.’ Ook het Openbaar Ministerie is kritisch en gaat in hoger beroep. Dat gebeurt niet vaak. Tussen 2012 en 2022 tekende het OM drie keer bezwaar aan tegen een levenslange veroordeling.
Anderen juichen het signaal van de rechters aan politiek Den Haag juist toe. ‘Dit vonnis laat precies zien waar het schuurt tussen de Haagse werkelijkheid en de realiteit in de rechtbank’, zegt oud-rechter Yvo van Kuijck.
De combinatie van een lange celstraf en tbs is de afgelopen twee jaar een steeds prangender probleem geworden, zegt Sonja Meijer, hoogleraar penitentiair recht van de Nijmeegse Radboud Universiteit. ‘Maar het is voor het eerst dat een rechter zo scherp stelt dat hij met de nieuwe regelgeving niet uit de voeten kan.’
Tot juli 2021 konden gevangenen als ze tweederde van hun straf hadden uitgezeten onder voorwaarden vrijkomen. Degenen die nog een tbs-behandeling moesten ondergaan, verruilden hun cel dan voor een kliniek. Iemand die bijvoorbeeld tot 30 jaar cel en tbs veroordeeld was, kon dan na 20 jaar beginnen met zijn behandeling. Sinds 1 juli 2021 begint de tbs pas in de laatste twee jaar van de detentie, dat zou in dit voorbeeld na 28 jaar zijn.
‘En dat is natuurlijk een gedrocht, waar niemand beter van wordt’, zegt gepensioneerd rechter Van Kuijck. ‘Tegen die tijd is de persoon in de gevangenis verhard en gehospitaliseerd.’
Een behandeling in een tbs-kliniek na een celstraf begint met twee dingen, zegt Hyacinthe van Bussel. Zij voert als voorzitter van TBS Nederland het woord namens alle tbs-klinieken van Nederland. ‘Het eerste is: ‘ontbajesen’. Oftewel het gedrag dat iemand in de gevangenis heeft aangeleerd weer afleren. ‘Dat betekent dat het trainingspak en de badslippers uit gaan, dat mensen weer normale kleren gaan dragen. En ook de ‘ieder voor zich’-mentaliteit moeten patiënten vaak afleren. Hoe langer iemand vast heeft gezeten, hoe langer het duurt voordat hij ‘ontbajest’ is.’
Het tweede waarmee een behandeling begint is een delict-analyse. ‘Heel gedetailleerd lopen we met een patiënt de dagen voor, tijdens en na het delict door’, zegt Van Bussel. ‘Maar ga daar maar eens aanstaan als het delict 28 jaar eerder plaatsvond.’
De nieuwe wet, waar vooraf al veel kritiek op kwam vanuit de wetenschap en de advocatuur, biedt wel de mogelijkheid voor uitzonderingen. De minister kan beslissen om een dader toch sneller naar een tbs-kliniek te sturen. Dat komt hooguit een paar keer per jaar voor, meldt een woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid. ‘Uit het vonnis kan je opmaken dat de Rotterdamse rechter er weinig fiducie in heeft dat de minister dat in dit geval zou doen’, zegt hoogleraar Meijer.
Zij is dan ook, net als veel andere deskundigen, voorstander van de herinvoering van de zogenoemde Fokkens-regeling. Deze regeling hield in dat gedetineerden die zowel een celstraf als tbs hadden gekregen, na eenderde van hun celstraf konden beginnen met de behandeling. Stel: iemand krijgt 30 jaar cel en tbs, dan zou hij na 10 jaar van de gevangenis naar de tbs-kliniek verhuizen.
In 2010 werd deze regeling, ondanks bezwaren van onder meer de Raad van State, door toenmalig Justitieminister Ernst Hirsch Ballin (CDA) afgeschaft. Aanleiding was de maatschappelijke onrust die ontstond toen bekend werd dat ex-marinier Paul S. na zes jaar gevangenschap de cel zou verruilen voor een tbs-kliniek. S. was veroordeeld tot twintig jaar cel en tbs vanwege een viervoudige moord op zijn ex-schoonfamilie in Kerkrade. ‘De samenleving hecht meer dan vroeger aan de belangen van slachtoffers en nabestaanden en legt daarom meer accent op het vergeldingsaspect van de straf’, motiveerde Hirsch Ballin destijds.
‘Voor de bühne klinkt het stoer: streng zijn voor criminelen’, stelt Yvo van Kuijck. ‘Maar het kost de maatschappij alleen maar meer geld, omdat de tbs-behandelingen langer duren. Het vergroot de veiligheid op de lange termijn niet.’
Hij hoopt, net als Meijer en Van Bussel, dat het vonnis in de zaak van John S. voor politici extra reden zal zijn om nog eens kritisch naar de huidige wetgeving te kijken. In maart haalde een motie van PvdA-Kamerlid Songül Mutluer over de Fokkens-regeling net geen meerderheid in de Tweede Kamer.
Rechters geven vaker signalen af. Bijvoorbeeld in de zaak van de Rotterdamse Hümeyra, een 16-jarige meisje dat in 2018 werd doodgeschoten. De dader kreeg 14 jaar cel met tbs. Veel hoger kon de rechter niet straffen, omdat er sprake was van doodslag en geen moord. ‘Toen heeft de rechter gezegd: er moet gekeken worden naar de maximumstraf voor doodslag’, zegt Meijer. ‘De politiek heeft daarnaar geluisterd. De maximumstraf voor doodslag is verhoogd. Dit is net zo iets.’
Maar advocaat Korver denkt daar anders over. Niet dat hij en zijn cliënt de bezwaren van de rechters niet begrijpen. ‘Daar hebben we zeker begrip voor. Alleen: er was nog een mogelijkheid om dit probleem aan te kaarten.’ Volgens Korver had de rechtbank wel een combinatievonnis kunnen uitspreken, maar dan met het dringende advies om al veel eerder met de tbs-behandeling te beginnen. ‘De minister kan dat uiteraard naast zich neerleggen, maar met zo’n vonnis geef je de advocaat van S. wel een krachtig middel in handen om dat via het Europees Hof van Justitie alsnog af te dwingen.’
Wat Korver betreft zou dat voor veel nabestaanden in ieder geval een betere optie zijn geweest. ‘Nu komt er hoger beroep, dat had je kunnen voorzien met dit vonnis’, zegt Korver. ‘Dat betekent dat iedereen nog eens twee jaar bezig zal zijn met deze zaak.’ En dat, voegt vader Pors toe, ‘zal weer veel energie kosten en de nodige stress opleveren’.
De voorzitter van de rechtbank in de zaak van John S. is Jacco Janssen, een rechter die afgelopen jaren meerdere keren in het nieuws kwam dankzij opvallende uitspraken. Eerder sprak hij de Haagse politicus Richard de Mos vrij van corruptie en veroordeelde hij Viruswaarheid-voorman Willem Engels tot een maand voorwaardelijk vanwege opruiing.
Janssen staat bekend als een voorstander van veranderingen binnen de rechtspraak. Zo stond hij deals tussen advocaten en de officier van justitie toe. In een drugstransportzaak zag een advocaat af van allerlei onderzoekswe Source: Volkskrant