Het onafhankelijkheidskamp in Schotland beleefde het afgelopen jaar veel tegenslag, met onder meer het aftreden van SNP-leider Nicola Sturgeon. Toch is in de havenstad Arbroath, het bedevaartsoord van de beweging, de hoop nog niet vervlogen.
Met lichte weemoed kijkt Steven Patrick Sim naar het beeldscherm van zijn mobiele telefoon waarop een foto van een schaatsende Nicola Sturgeon te zien is. Hij wijst op de sjaal met ruitjespatroon om de nek van de voormalige leider van Schotland. ‘Dat is de onafhankelijkheidssjaal die ik heb ontworpen en aan haar heb gegeven’, zegt de 54-jarige maker van Schotse ruitjes, terwijl hij zich tegoed doet aan een uit patat, vis en thee bestaande maaltijd (‘chippy tea’) in de haven van de stad Arbroath. ‘Haar vertrek was een schok. Onafhankelijkheid van Engeland is nog steeds mijn droom, maar ik ben niet meer zo bij de strijd betrokken helaas.’
Over de auteur
Patrick van IJzendoorn is correspondent Groot-Brittannië en Ierland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 2003 in Londen en schreef meerdere boeken, waaronder over de Brexit.
Het overhandigen van de sjaal aan de vrouw die jarenlang gezien werd als de Queen of Scots gebeurde enkele jaren geleden tijdens een bezoek aan de koninklijke stad aan de oostkust van Schotland. Arbroath is het bedevaartsoord van de Schotse onafhankelijkheidsbeweging. In de plaatselijke abdij werd op 6 april 1320 door Schotse edelen een brief aan de paus gestuurd met het verzoek om Robert the Bruce te erkennen als leider van een zelfstandig Schotland. Rome honoreerde de petitie en de Engelse koning en overheerser Edward I ‘keerde terug om zijn zonden te overdenken’, zoals het klinkt in The Flower of Scotland, het volkslied.
Jarenlang leek Sturgeon haar landgenoten naar een nieuwe onafhankelijkheid te sturen, vastberaden om te breken met de unie tussen Schotland en Engeland die in 1707 was gesloten. Maar in het afgelopen jaar kreeg het onafhankelijkheidskamp de ene na de andere tegenslag te verduren. Met de val van Boris Johnson verloor de Schotse regering een ideale vijand, het Britse Hooggerechtshof hield een nieuw referendum tegen en Sturgeon stapte op als SNP-leider. Haar val werd compleet toen ze in juni gearresteerd werd in verband met mogelijke fraude in de partij. Ze staat niet onder verdenking, maar het onderzoek loopt nog.
Sturgeon kwam onlangs weer in opspraak wegens de hoge reis- en hotelkosten die ze in haar laatste dagen als premier bleek te hebben gemaakt tijdens een afscheidstournee. In Caffe Barista in Arbroath, een koffiezaak waar erotische schilderijen van Jack Vettriano de muren versieren, deelt uitbater Jane haar teleurstelling. ‘Onafhankelijkheid is prima, maar onze politici verpesten het telkens weer. Sturgeon was geliefd, maar ook zij leek er voor zichzelf te zijn geweest. Ik heb geen idee hoe het nu verder moet.’ Haar twintig jaar oude assistent zegt helemaal geen interesse te hebben in de politiek en de onafhankelijkheid.
In een van de rokerijen waar de befaamde Arbroath Smokie – gerookte vis – wordt bereid, spreekt Martin Spink de hoop uit dat het laatste woord over onafhankelijkheid nu wel is gezegd. ‘Veertig jaar geleden was het allicht een goed idee, want toen hadden we een enorme olie- en gasvoorraad’, zegt de 54-jarige, terwijl hij oog houdt op de negentig schelvissen die boven het smeulende vuur van zijn oven hangen. ‘Maar er zijn wel grotere problemen in dit land. Dundee, hier verderop, is een drugshoofdstad geworden. Laat politici daar wat aan doen. De SNP kan nog geen bad laten vollopen, laat staan een land leiden. Maar dat kan ik misschien beter niet hardop zeggen.’
Dat onafhankelijkheid een stille dood sterft, is volgens de vooraanstaande historicus Sir Tom Devine onwaarschijnlijk. ‘Er wordt een paradox zichtbaar. De SNP verkeert in een vrije val, maar de steun voor onafhankelijkheid blijft schommelen rond de 45 tot 47 procent. Vergeet niet dat dat percentage bij het begin van de campagne voor het referendum van 2014 rond de 30 lag.’ Volgens de emeritus hoogleraar verklaart het waarom Londen per se geen volksraadpleging wil. ‘Het probleem voor het onafhankelijkheidskamp is dat er geen boegbeeld is en geen partij die het vertrouwen geniet om het volk op sleeptouw te nemen.’
Daar komt bij dat de nieuwe leider Humza Yousaf niet het charisma bezit waarover zijn voorgangers Alex Salmond en Nicola Sturgeon beschikten. Laatstgenoemde werd zelfs gezien als een mengeling van Robert the Bruce en Margaret Thatcher. Yousaf presenteert zich als de erfgenaam van Sturgeon, maar ziet dat zijn verdeelde partij in peilingen terrein verliest aan Labour. In zijn woonplaats Dundee, een nationalistisch bolwerk nabij Arbroath, kon Yousaf onlangs tijdens een lauwe toespraak geen weg naar onafhankelijkheid aanwijzen. Het eendaagse congres vond plaats in een voor SNP-begrippen kleine hal, met plek voor enkele tientallen leden.
Tijdens deze bijeenkomst zorgde gedelegeerde Serena Cowdy voor een rel door zich geringschattend (‘that place’) uit te laten over Engeland, het land waar ze 43 jaar geleden werd geboren. Sinds zeven jaar woont de voormalige actrice en journalist in Arbroath, waar ze namens de SNP in de provincieraad zit. Ze trouwde met Stuart Hosie, de vertegenwoordiger van Oost-Dundee in het Britse Lagerhuis. Bij de huwelijksceremonie verbonden ze elkaars handen met een koord, een Schotse traditie die bekendstaat als hand-fasting. Het geruite koord in kwestie was gemaakt door Steven Patrick Sim, de tartan artisan die ook Sturgeons sjaal ontwierp.
‘Laten we naar een kamertje gaan’, stelt de politicus voor bij het betreden van de Commercial Inn, een herberg in de haven, ‘ik weet niet of de kroegbezoekers aan het begin van hun dag gesprekken over onafhankelijkheid willen aanhoren.’ Gezeten onder zwart-witfoto’s van vissersboten, geeft ze toe dat het ‘een uitdagende tijd’ is voor de SNP, maar dat Yousaf, voor wie ze campagne had gevoerd, tijd verdient om zichzelf te profileren. ‘Er bestaat nog steeds genoeg animo voor onafhankelijkheid, om macht uit Londen weg te halen. Dat verlangen speelt niet alleen hier in Schotland, maar ook bij steden in het noorden van Engeland.
‘We hebben een eigen parlement, maar Londen kan die macht zo weer weghalen, zoals we eind vorig jaar hebben gezien. Onze bestuurlijke vrijheid is fragiel.’ Daarmee doelt Cowdy op de discussie over een nieuwe transgenderwet, die ook invloed zou hebben op Engeland en om die reden door de regering-Sunak is tegengehouden. Het feit dat ze als Engelse de SNP vertegenwoordigt, is volgens haar een teken van de openheid van het progressieve Schotse nationalisme. ‘We willen graag goede buren zijn met de Engelsen, een volwassen relatie koesteren. Dat is belangrijk als in de toekomst de grens ter sprake komt.’
Wanneer die toekomst is, vraagt Tracey Moore zich af. Met dochter Laurie en kleindochter Caoimhe staat de gepensioneerde politieagent in haar tuin met uitzicht op de Noordzee. ‘Ik heb geen tijd voor Sturgeon. Die wilde nooit echt onafhankelijkheid. Die wilde macht. Salmond, ja, die ging er wel voor indertijd.’ Ze wil de onafhankelijkheidsvlag tonen die ze van tartanontwerper Sim heeft gekocht, maar kan hem zo snel niet vinden. In plaats daarvan declameert Moore met een brok in de keel de bekendste passage uit de Arbroath-verklaring: ‘Zolang er honderd van ons leven, zullen we onder geen enkele omstandigheid onder Engels bestuur staan.’
Deze tekst hangt ook achter de bar van The Old Brewhouse, waar tartan-kunstenaar Sim vertelt dat onafhankelijkheid voor hem geen politieke maar een persoonlijke reis was. ‘Ik groeide op tussen de Jehova’s Getuigen. Een parallelwereld. Politiek hoorde daar niet bij. Stemmen was tegen de regels van de gemeenschap. Voor de meeste nationalisten was onafhankelijkheid een manier om te ontkomen aan het Britse juk, voor mij was het een bevrijding van het juk van de Jehova’s. Ik genoot van de optochten en de manifestaties, maar door de lockdown en Sturgeons val lijkt die energie te zijn verdwenen.’
Net als wijlen zijn moeder werkte de Arbroathian vele jaren als schilder, maar een jaar of dertien geleden besloot hij tartan te gaan ontwerpen, met uiteenlopende thema’s, van whisky tot Noordzeeolie, van de maanlanding tot de verklaring van Arbroath. Faam verwierf hij met zijn ‘onafhankelijkheidstartan’, die belandde op kilts, vlaggen en stropdassen. Hij werd de kleermaker van de nationalisten. Recentelijk heeft hij het plan opgevat om te werken aan een eenhoorntartan, het rusteloze, geketende ‘Schotse’ fabeldier dat samen met de Engelse leeuw op het wapen van het Verenigd Koninkrijk staat, maar verlangt naar de vrijheid.
‘Wat bleek!?’, zegt Sim met verontwaardiging. ‘Ik mocht de term ‘unicorn’ niet gebruiken omdat het patent bij koning Charles ligt. Nu gebruik ik de Latijnse naam, maar het leerde me dat de strijd niet voorbij is.’
Bestuurders van Orkney, een groep eilanden ten noorden van Schotland, willen meer onafhankelijkheid. Er bestaat onvrede over de achteloze behandeling door de Schotse autoriteiten in Edinburgh. Komende maanden komt er een onderzoek naar de opties. Orkney kan bijvoorbeeld de status van kroondomein krijgen, zoals Kanaaleiland Jersey. De raadsvoorzitter James Stockan zorgde voor commotie met zijn voorstel om Orkney deel te laten worden van het rijke Noorwegen.
Om u deze content te kunnen l Source: Volkskrant