Na de coronapandemie, de klimaatcrisis en de Oekraïne-oorlog ligt een nieuwe crisis op de loer: een ongekende schuldencrisis. Veel landen in Afrika, Latijns-Amerika en Azië kunnen de rente op hun schulden niet meer betalen, laat staan dat ze hun schulden kunnen aflossen. Zambia kon in 2020 al niet meer aan zijn financiële verplichtingen voldoen. Sri Lanka en Ghana volgden vorig jaar. En nog zeker vijftig andere landen – bijna 40 procent van alle ontwikkelingslanden – staat het water aan de lippen, volgens het nieuwe VN-rapport A World of Debt.
De nieuwe schuldencrisis is moeilijker op te lossen dan die van de jaren tachtig van de vorige eeuw, omdat de schulden niet alleen uitstaan bij westerse landen en banken, maar voor een groot deel ook bij China. Sterker nog: China is voor veel landen zelfs de grote buitenlandse kredietverlener. En dat land is geen lid van de Club van Parijs, de organisatie die sinds 1956 tracht te bemiddelen bij het herstructureren van schulden. Daarom kan niet in één keer schoon schip worden gemaakt met een groot herstructureringsprogramma waarbij de pijn over de crediteuren wordt verdeeld.
Wereldwijd zijn de overheidsschulden sinds corona, hogere grondstoffenprijzen en inflatie geëxplodeerd. ‘De totale schuldratio is sinds de kredietcrisis gestegen van 280 naar 350 procent van het mondiale bbp, terwijl een van de lessen van de crisis was dat de schulden te hoog waren’, zegt hoogleraar banking and finance Harald Benink van de Universiteit van Tilburg.
In totaal staan alleen de overheden al voor 92 biljoen dollar (83 duizend miljard euro) in het krijt. Liefst 30 procent daarvan zit bij de ontwikkelingslanden. Maar die zijn goed voor slechts 3 procent van het wereld-bbp (bruto binnenlands product) en hebben vaak een fragiele economie. ‘Dit is een onevenredig groot bedrag’, aldus secretaris-generaal António Guterres van de VN begin deze maand. En dat knelt nu meer dan ooit, omdat die landen daardoor nauwelijks de kans krijgen iets te doen aan verduurzaming en aan de energietransitie. En voor de strijd tegen klimaatverandering is de hele wereld nodig.
Peter de Waard is journalist van de Volkskrant, gespecialiseerd in financieel-economische onderwerpen. Onlangs verscheen van zijn hand Het geheim van Beursplein 5, over de Amsterdamse beurs.
Ontwikkelingslanden zijn minder goed bestand tegen externe schokken zoals een pandemie, ook omdat hun schulden veelal uitstaan in vreemde valuta zoals dollars. Als hun eigen valuta daalt bij tegenslag moeten ze hun schuld aflossen in veel duurdere dollars. Daarnaast heeft de Amerikaanse Fed de rente opgeschroefd tot 5,5 procent, waardoor de schulden veel moeilijker te dragen zijn. Benink: ‘En zij hebben ook het meeste last van klimaatverandering omdat mislukte oogsten hun verdienmodel ondermijnen.‘
Volgens het VN-rapport zijn de kosten van schulden voor ontwikkelingslanden vier keer zo hoog als die voor de VS en acht keer zo hoog als die voor de eurozone. ‘Schulden zijn valstrikken geworden die steeds meer schulden genereren’, aldus Guterres. De VN dringen aan op nieuwe schuldverlichtingsprogramma's door kwijtschelding, uitstel van aflossingen en lagere rentetarieven. Dit zou moeten gelden voor 54 lage-inkomenslanden die nu op de rand van bankroet verkeren – in navolging van het Common Framewerk, dat in 2020 door de G20 werd gelanceerd voor herstructurering van de schulden van allerarmste landen.
De G20 zou daartoe tijdens de top in India die in september plaatsvindt, een aanzet kunnen geven. Vervolgens moeten het IMF en de Wereldbank de uitvoering ter hand nemen. Maar China heeft weinig zin in die route, omdat de dienst binnen het IMF en de Wereldbank wordt uitgemaakt door de VS en andere Oeso-landen. Daarom heeft China via het Zijderoute-initiatief ook een eigen ontwikkelingsprogramma opgezet, dat lijkt op een eigen versie van het IMF en de Wereldbank. Die is nu een van de grootste kredietverleners van de wereld geworden – met name in Afrika.
Hierdoor moet van land tot land een oplossing worden gevonden. Zo werd in 2020 voor Zambia door een consortium van overheden al een schuldverlichtingsprogramma opgezet. Zo’n 8 miljard dollar aan oude schulden is in 2022 omgezet in een nieuwe schuld van 6,3 miljard dollar. Zambia mag twintig jaar langer doen over de aflossing. En de rente zal teruggebracht worden tot 1 procent zolang de economische groei van het land zich niet herstelt.
China is bereid mee te doen aan het verlengen van de terugbetalingstermijn, zogenoemde rollovers, en geeft ook noodleningen. Maar het land laat zich niet door het Westen in de kaart kijken. ‘Er worden ook eisen gesteld, zoals mijnconcessies of orders voor infrastructurele projecten. Doel van China is de economische en politieke invloed te vergroten’, zegt schuldenexpert Henrique Alencar van Oxfam Novib in Den Haag.
Een land als Sri Lanka, dat 30 procent afschrijving wil op de bilaterale schulden van overheden en banken om de economie weer op de rails te krijgen, moet daarom met diverse partijen praten.
undefined
Voorlopig moeten het IMF en de Wereldbank de kastanjes uit het vuur halen: eerst een schuldsanering door overheden, verenigd in de Club van Parijs, en commerciële geldschieters en daarna een IMF-noodprogramma van nieuwe leningen waarmee een faillissement moet worden voorkomen. Maar deze programma’s gaan gepaard met rigide bezuinigingen, terwijl de landen juist geld nodig hebben voor zorg, onderwijs, armoedebestrijding en verduurzaming. Het IMF heeft inmiddels wel een speciaal fonds van 100 miljard dollar opgericht dat landen helpt om klimaatverandering en pandemieën het hoofd te bieden. Maar de behoefte aan geld stijgt sneller dan de beschikbare middelen. Als China, banken en beleggers hun kredietkraan dichtdraaien, kunnen het IMF en de Wereldbank het gat niet overbruggen.
Totale schuld: 86 miljard
Schuld aan China: 6 miljard
(7 procent van de totale schuld)
Inflatie: 25,2 procent
Vorig jaar braken rellen uit in Sri Lanka, inclusief een bestorming van het presidentiële paleis, vanwege tekorten aan primaire levensmiddelen en brandstof toen de inflatie opliep naar meer dan 50 procent. Sri Lanka heeft een ernstig deviezentekort en kon in september vorig jaar al niet aan zijn schuldverplichtingen voldoen. Het verzaakte op aflossingen en rentebetalingen. Oorzaak zijn economische problemen die het land wijt aan de terugloop van het toerisme. Covid en een reeks van bomaanslagen leidden ertoe dat veel bezoekers wegbleven.
Totale schuld: 140 miljard dollar
Schuld aan China: 23 miljard (16,4 procent van de totale schuld)
Inflatie: 36,4 procent
Pakistan sloot eind juni een akkoord met het IMF over een stand-by-lening van 3 miljard dollar. Doel is de financiële situatie te stabiliseren. Pakistan is in ernstige schuldproblemen geraakt door de overstromingen in 2022 en de stijging van de grondstofprijzen na de Russische inval in Oekraïne. Gesproken wordt van de ernstigste financiële crisis sinds de oprichting van de staat in 1947.
Totale schuld: 63 miljard dollar
Schuld aan China: 2 miljard
(3,1 procent van de totale schuld)
Inflatie: 42,2 procent
Ghana – politiek een van de meest stabiele landen in Afrika – is in financiële problemen geraakt doordat te veel is geleend voor infrastructurele projecten toen de rente laag was. Steen des aanstoots is de bouw van een nieuwe kathedraal in de hoofdstad Accra die de Notre Dame in Parijs en de Grote Moskee in Abu Dhabi moest overtreffen maar waarvan de bouw nu stilligt.
Van de 63 miljard dollar aan schuld zit 2 miljard bij China, een relatief klein deel, en 3,5 miljard bij andere landen. Commerciële partijen hebben 15 miljard dollar aan leningen uitstaan. In mei werd een akkoord bereikt over 3 miljard aan nieuwe kredieten van het IMF en de Wereldbank.
Totale schuld: 32 miljard dollar
Schuld aan China: 4,1 miljard
(12,8 procent van de totale schuld)
Inflatie: 9,9 procent
Zambia was het eerste land dat als gevolg van covid niet in staat was zijn schulden af te lossen. Inmiddels is een akkoord bereikt over schuldverlichting. Maar China, de grootste buitenlandse kredietverlener van het land, heeft tot nu toe geen haircut toegestaan: het kwijtschelden van een deel van de schuld. Wel mag drie jaar langer over de aflossing worden gedaan. Met het IMF is een afspraak gemaakt over een noodlening van 1,3 miljard dollar.
Totale schuld: 42 miljard dollar
Schuld aan China: 2 miljard
(4,8 procent van de totale schuld)
Inflatie: 9,3 procent
Tunesië heeft hulp van het IMF en de Wereldbank afgewezen voor een herstructurering van de enorme schuld. Het zegt lid te willen worden van de zogenoemde Brics-groep waarin het meer vertrouwen heeft. China heeft Tunesië geholpen met leningen tijdens de covidcrisis.
Totale schuld: 155 miljard dollar
Schuld aan China: 8 miljard
(5,2 procent van de totale schuld)
Inflatie: 37,0 procent
Rentebetalingen en aflossingen souperen 56 procent op van de totale Egyptische begroting. President Abdel Fattah el-Sisi heeft er herhaaldelijk voor gewaarschuwd dat de stabiliteit van het land in gevaar komt als de schuldenlast van het land niet wordt verminderd.
Totale schuld: 78 miljard dollar
Schuld aan China: 7 miljard
(9 procent van de totale schuld)
Inflatie: 7,9 procent
In april van dit jaar lukte het de Keniaanse regering voor het eerst sinds de onafhankelijkheid in 1963 niet de salarissen van overheidsambtenaren te betalen. Het daarvoor bes Source: Volkskrant