De bewoners van de Straat Torres-eilanden klagen hun regering aan. De Australische overheid doet volgens hen te weinig om de CO 2 -uitstoot te beperken en zo klimaatverandering tegen te gaan. Het gevolg: zeespiegelstijging, waardoor de laaggelegen eilanden langzaam – maar steeds sneller – in de Stille Oceaan verdwijnen. Extreme weersomstandigheden, opwarming van de oceaan. Kortom: existentiële dreiging voor de eilanden en hun inheemse cultuur. Het is nu aan de rechter om te beslissen of Australië de mensenrechten van zijn eigen bevolking schendt.
Aisha Dutrieux is oud-rechter en schrijver. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
De inspiratiebron voor dit initiatief vormde de Nederlandse Urgenda-zaak, waarin de rechter de Nederlandse staat dwong om de CO2 -uitstoot te verminderen. Het is niet de enige zaak waarin de rechter op de rem moest trappen, omdat de regering dit naliet. Er zijn inmiddels vele rechtszaken geweest en zullen er vermoedelijk nog vele volgen.
Vier jaar geleden alweer trok de Raad van State, in zaken aangespannen door onder meer Mobilisation for the Environment, een definitieve streep door de PAS-regeling. Dit Programma Aanpak Stikstof maakte het mogelijk om eerst negatieve effecten te veroorzaken in de natuur, voordat (in de toekomst) maatregelen getroffen werden om de natuur te verbeteren. De Raad van State oordeelde – ook mijn kinderen hadden dit kunnen bedenken – dat dit niet mag, omdat de doelstellingen van Natura 2000 hiermee in het geding komen.
Onlangs kondigde Greenpeace aan een bodemprocedure te starten tegen de overheid om de natuur te redden van de overmatige stikstofuitstoot. Volgens de website: ‘Er is tot nu toe nauwelijks stikstof gereduceerd, het landbouwakkoord is geklapt en uit recente natuurdoelanalyses (…) blijkt dat de natuur er nog slechter voor staat dan een jaar geleden. Greenpeace heeft geen andere keus dan de zaak aan de rechter voor te leggen.’
De laatste zin is pijnlijk. Het illustreert de realiteit waarin wij leven. Niet allerhande kleine en grote deelbelangen, maar juist onze gedeelde belangen, fundamentele rechten zoals het recht op leven – dáárvoor zou je bij de overheid in goede handen moeten zijn. Maar als het op noodzakelijke klimaatmaatregelen aankomt, staren opeenvolgende kabinetten als een konijn in de koplampen. Worden er opties afgewogen of is er sprake van blinde paniek? Hoe dan ook, het leidt niet tot levensreddende actie.
En dus voelt opnieuw een groep zich genoodzaakt naar de rechter te stappen. Zoals Pavlov dicteert volgt vervolgens vanuit de politiek het verwijt dat de rechter op de stoel van de wetgever is gaan zitten. Maar een stoel die zo dringend gevuld moet worden en al zolang vacant lijkt, daar moet íémand op gaan zitten.
Volgens toponderzoeker en UvA-hoogleraar Joyeeta Gupta zullen het uiteindelijk de rechters zijn die grenzen stellen aan klimaatverandering. Om hen houvast te geven gebruikt ze de haar toegekende Spinozapremie om een mondiale grondwet te schrijven. Want, zo zegt zij: ‘Alleen in de rechtspraak worden harde grenzen getrokken.’ Ze heeft het over het temmen van het neoliberale systeem en dat het de rechter is die dit moet doen. ‘Omdat de politici het niet durven.’
Een mondiale grondwet lijkt mij een nobel streven. Maar ook: onhaalbaar. Net als in de al bestaande verdragen zullen de artikelen van deze grondwet het resultaat vormen van onderhandelingen, polderen dus. Concessies doen. Met als gevolg dat de bepalingen vaag of op zijn minst multi-interpretabel zullen zijn. En dan nog zullen lang niet alle landen hun handtekening eronder zetten. En die handtekening is onontbeerlijk, je kunt nu eenmaal niet bepalen wat er binnen andermans landsgrenzen wel of niet aan regels geldt.
Wel deel ik Gupta’s mening dat politici het (tot op heden) niet aandurven om harde, maar noodzakelijke keuzen te maken, voor het klimaat – en daarmee: voor ons allemaal. Ik vraag me af wat zij hun (klein)kinderen vertellen. Hoe zij hun niet-handelen, in het vooruitzicht van een onleefbare planeet, zullen verklaren. Het partijbelang ging voor? We waren bang om kiezers te verliezen?
Terwijl ik dit schrijf zit ik in Noord-Italië, waar extreme hitte en hagelstenen zo groot als tennisballen elkaar afwisselen. Over de hele wereld manifesteert de levensgevaarlijke klimaatverandering zich allang. In een duo-interview in NRC heeft Steven van der Heijden, topman van Corendon, het over een narrow escape. Misschien, verwijt Extinction Rebellion-activist Hannah Prins hem terecht, voor mensen zoals jij. Maar al die andere mensen dan?
Source: Volkskrant