Het is zes maanden voor de presidentiële verkiezingen van 2021 als de 41-jarige Octavio Enríquez, journalist voor de Nicaraguaanse kwaliteitskrant Confidencial, voor de deur van het Openbaar Ministerie in Managua staat. Onomwonden maakt hij de aanklagers duidelijk dat stoppen als journalist wel het laatste is waar hij aan denkt. ‘Het beste tegengif tegen machtsmisbruik is meer en betere journalistiek’, luidt zijn boodschap.
De stoutmoedige actie van Enríquez komt tijdens de toenemende repressie van het regime van Daniel Ortega, de huidige president van Nicaragua, die samen met zijn vrouw en vicepresident Rosario Murillo sinds 2007 opnieuw aan de macht is. Wat aanvankelijk een redelijk democratisch bewind lijkt te zijn, vertoont gaandeweg steeds meer autocratische trekjes.
Die tendens culmineert in 2018, wanneer er enorme protesten uitbreken in het land, mede als gevolg van een ingrijpende hervorming van de sociale zekerheid. Het regime beantwoordt deze demonstraties met de harde hand, waarbij in een jaar tijd 355 doden vallen, zo berekende de Inter-Amerikaanse Commissie van Mensenrechten (IACHR). Deze zogenoemde Estallido Social (letterlijk: sociale uitbarsting) betekent tevens het startschot voor de massale intimidatie en vervolging van oppositieleden en kritische journalisten.
Drie jaar later merkt Enríquez dat de bewegingsruimte steeds kleiner wordt voor ‘andersdenkenden’ zoals hij. Links en rechts ziet hij hoe verschillende sociaal leiders zonder pardon gevangen worden genomen, en hoe La Prensa, ’s lands oudste dagblad, noodgedwongen de circulatie van de fysieke krant moet stopzetten doordat de overheid haar papiervoorraad blokkeert. Bovendien moeten onafhankelijke journalisten het persoonlijk ontgelden. Velen worden ervan beschuldigd ‘desinformatie’ te verspreiden en moeten dat met hun vrijheid bekopen.
Na concrete bedreigingen aan zijn adres besluit Enríquez zijn biezen te pakken. ‘Op dat moment begreep ik dat het niet langer mogelijk was om mijn beroep hier veilig uit te oefenen. De journalistiek wordt hier gecriminaliseerd.’ Via een omweg belandt hij in Costa Rica, van waaruit hij met zijn lotgenoten de onafhankelijke journalistiek van Nicaragua levend houdt.
Costa Rica staat in het door politieke crises geplaagde Centraal-Amerika bekend als een baken van stabiliteit en vrede, en is door de nabijheid een aantrekkelijke vestigingsplek voor Nicaraguaanse ballingen. Ook voor andere bedreigde journalisten uit de regio is Costa Rica een favoriet toevluchtsoord. In april nog maakte de El Salvadoraanse onlinekrant El Faro bekend haar wettelijke registratie te verhuizen naar ‘het Zwitserland van Centraal-Amerika’. ‘We vertrekken om te blijven’, zo valt op hun website te lezen. Het medium kiest voor Costa Rica omdat hier ‘nog steeds sprake is van een scheiding der machten en respect voor de rechtsstaat’.
Minstens 215 Nicaraguaanse journalisten zijn sinds de protesten van 2018 in ballingschap gegaan, zo blijkt uit een monitor van de organisatie Periodistas y Comunicadores Independientes de Nicaragua (PCIN). Tussen 2012 en 2022 zou de overheid liefst 54 mediaplatforms hebben gesloten. ‘Iedereen die kritisch is in Nicaragua, wordt het onmogelijk gemaakt om daar te werken’, zegt Jan-Albert Hootsen, die namens de Committee to Protect Journalists onderdrukte journalisten helpt een veiliger onderkomen te vinden. ‘Er gaat geen week voorbij zonder dat we in aanraking komen met een Nicaraguaanse journalist die wil vluchten.’
Costa Rica is volgens Hootsen een logische plek, omdat ‘het een goed functionerende democratie is waarin de machtswisseling soepel verloopt en mensenrechten beter worden gerespecteerd’. Opmerkelijk is ook dat het land in 1948 als eerste ter wereld zijn leger afschafte. Het is een van de redenen dat Costa Rica nooit een staatsgreep heeft gekend, in tegenstelling tot andere landen uit de regio.
Enríquez vertrekt uiteindelijk midden in de nacht van 24 juni 2021, zonder zijn twee kinderen en tweelingbroer te vertellen waar hij naartoe gaat. Via een ‘punto ciego’ – een onbewaakt grenspunt – bereikt hij al wandelend Hondurees grondgebied. Vanuit daar vliegt hij naar Bogotá in Colombia, waar hij nog zes maanden verblijft.
Ondertussen zet Enríquez zijn journalistieke speurwerk onverminderd voort. In het kader van hoor en wederhoor stuurt hij vicepresident Murillo een verzoek te reageren op zijn onderzoek naar het imperium van de familie Ortega-Murillo. In plaats van een schriftelijke reactie ontvangt hij nieuws dat zijn angsten bewaarheid. Hij hoort van zijn achtergebleven vrouw dat twee politieagenten aan de deur stonden met het dringende verzoek aan Enríquez om zich te melden op het bureau.
Niet alleen drukt dit Enríquez’ laatste beetje hoop in de Nicaraguaanse democratie de kop in, ook beseft hij dat zijn vrouw en kinderen gevaar lopen. Ze besluiten daarom eind 2021 samen te komen in Costa Rica. De koffer van zijn vrouw bleef nog lang onuitgepakt, maar ligt inmiddels opgeborgen.
Toch zijn ook in Costa Rica de eerste scheurtjes in het geprezen democratische bestel te zien. Op de jaarlijkse persvrijheidsindex van Reporters Without Borders daalde het land dit jaar vijftien plekken, waardoor het op de kaart niet meer het vertrouwde groene stipje in de oranjerode massa is. Een van de redenen van de daling is dat de huidige president Rodrigo Chaves de Costa Ricaanse pers ‘ratten’ zou hebben genoemd.
Enríquez bekijkt zijn nieuwe thuisland niettemin met gezonde jaloezie. Er heerst een ‘klimaat van vrijheid’, iets dat in zijn Nicaragua ver te zoeken is. Zolang dat zo blijft, gaan hij en zijn verbannen collega’s gestaag door met het bevechten van leugens en desinformatie die het Ortega-regime verspreidt . Of dat een leven in ballingschap waard is? Geen twijfel over mogelijk, zegt hij. ‘Het is onze verantwoordelijkheid als journalisten deze publieke dienst te verlenen, zo bouwen we een historisch geheugen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden