‘Iedereen wil weg van deze wereld, iedereen wil weg van deze wereld’, prevelt een man met een pluisbaardje in het plantsoen naast Stadsschouwburg Utrecht. Terwijl hij rondjes om zijn eigen as draait, voeren op de lange zitbank achter hem twee oudere mannen met basepijpjes in hun hand een luidruchtige discussie met een jongen in een trainingspak, die net komt aangefietst. Niet veel later drukken ze de fietser wat papiergeld in zijn handen en wisselt een klein pakketje vliegensvlug van eigenaar.
Na jaren van relatieve rust kampt Utrecht weer met overlast van grote groepen harddrugsgebruikers. Daarom stemde de Utrechtse gemeenteraad onlangs in met een voorstel van burgemeester Sharon Dijksma: per 1 augustus geldt in Utrecht een verbod op het gebruik van harddrugs in de openbare ruimte, voor in elk geval anderhalf jaar.
Over de auteur
Charlotte Huisman is verslaggever van de Volkskrant. Ze schrijft onder meer over jeugdzorg en de nasleep van de toeslagenaffaire.
Veel andere steden hanteren zo’n verbod al langer, maar het overwegend linkse stadsbestuur van Utrecht wilde daar eerder niet aan. Liever meer zorg voor verslaafden dan repressie, was het idee.
Inmiddels is de overlast zo groot, dat burgemeester Dijksma geen andere weg meer ziet dan het wijzigen van de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Met zo’n verbod kunnen de verslaafden bovendien beter naar opvang en zorg toegeleid worden, denkt ze.
De overburen van het plantsoen naast de stadsschouwburg, waaronder twee studentenverenigingen en een reeks cafés en restaurants, hopen dat zo de leefbaarheid van hun buurt weer terugkeert. ‘De omstandigheden voor verslaafden zijn hier te goed’, zegt een horecaondernemer, die vanwege de gespannen situatie niet met zijn naam in de krant wil. ‘Er geldt hier al jaren een verbod op alcohol drinken in de openbare ruimte, dan is het toch gek als je wel ongestraft een pijpje harddrugs kunt roken?’
De horecabaas vindt dat het stadsbestuur de problemen uit de hand heeft laten lopen. Liever had hij meteen een permanent verbod op het gebruik van harddrugs gezien. ‘Rond het plantsoen is al jaren gedoe, met drugsgebruik, diefstal en gehossel. Nu is de sfeer zo dreigend, dat veel mensen nauwelijks nog door het groen durven lopen.’
De drugsoverlast in Utrecht roept herinneringen op aan de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. Toen verzamelde zich in het winkelcentrum Hoog Catharijne een leger van dakloze verslaafden. Rond 2000 verdwenen ze grotendeels uit het straatbeeld, toen de meesten onderdak kregen in zogenoemde hostels. Het drugsprobleem leek opgelost, het onderwerp verdween van de politieke agenda.
Maar sinds enige tijd zijn de verslaafden weer terug in het stadscentrum. Het aantal harddrugsgebruikers dat het plantsoen naast de stadsschouwburg bezoekt, verdubbelde in mum van tijd tot ruim 120. Volgens hulpverleners bestaat de helft van die groep uit aan lager wal geraakte Oost-Europeanen, uitgeprocedeerde asielzoekers en andere gebruikers van buiten de stad. Door de strenge maatregelen tegen harddrugsgebruik en bedelen in andere steden werd Utrecht voor hen een toevluchtsoord.
De vraag is of het juridisch juist is dat gemeenten zelf hun APV aanpassen ‘om iets te verbieden dat de wetgever bewust niet verbiedt’, zegt hoogleraar recht en samenleving Jan Brouwer. De Opiumwet verbiedt het gebruik van harddrugs in de openbare ruimte namelijk niet. Nu in het merendeel van de gemeenten zo’n verbod geldt, denkt Brouwer dat het een gelopen race is. Of de wetswijziging ook helpt tegen drugsoverlast, betwijfelt hij sterk. ‘De verslaafden zullen zich verplaatsen.’
De gebruikers in het plantsoen denken er hetzelfde over. ‘We begrijpen dat de buurt er last van heeft, maar wij hebben een plek nodig om drugs te gebruiken’, zegt Carlo (60). ‘Dit leidt tot een overvloed aan boetes, we zullen hoogstens van plek veranderen’, vult Michel (60) aan. Aan hulpverleners heeft hij geen behoefte. ‘Niemand hoeft voor mij te bepalen hoe ik moet leven, cocaïne doet iets voor mij.’
Dat de horeca hinder ondervindt van bedelende verslaafden op hun terrassen die soms agressief worden als ze door het personeel worden weggestuurd, en dat er messen worden gevonden in het plantsoen, Michel haalt er zijn schouders over op. ‘Je kunt overal wel over klagen. Wij hebben vaak een aardappelschilmesje bij ons, om coke te snijden.’
Het stadsbestuur van Utrecht beklemtoont dat het verbod samengaat met extra zorg. De bedoeling is dat een speciaal ‘er-op-af-team’ van hulpverleners de verslaafden in het plantsoen naar de juiste zorg zal begeleiden en zal motiveren om hun drugs voortaan te consumeren in gebruikersruimte De Stek, vlak bij het Centraal Station. Die locatie wordt nu verbouwd. In de tuin komen banken te staan, waarop de verslaafden in de buitenlucht hun crackpijpjes kunnen roken, net als in het plantsoen. Bezoekers kunnen er een maaltijd en medische zorg krijgen.
Deze middag zit Said met drie maten aan een tafel in de gebruikersruimte. Hij heeft een woning in de stad, maar daar voelt hij zich vaak opgesloten. Veel Utrechtse verslaafden die een dak boven hun hoofd hebben, gebruiken toch liever buiten, vanwege het sociale aspect en de goedkope drugs. Nu is Said bang om opgejaagd te worden als het verbod ingaat. Teamleider Simon de Jong van De Stek probeert hem gerust te stellen. ‘Je bent hier dan welkom om te roken in de tuin.’
Wel zullen verslaafden zoals Said ’s avonds het verzoek krijgen terug naar huis te keren. Harddrugsgebruikers van buiten de stad zijn sowieso niet welkom in De Stek. Nu al hebben sommige verslaafden een toegangsverbod, bijvoorbeeld vanwege agressief gedrag.
Mede door dit soort regels zien veel verslaafden die nu in het plantsoen rondhangen de gebruikersruimte niet als een acceptabel alternatief. Als het aan hen ligt, blijven ze gewoon zitten waar ze zitten. Dat geldt in elk geval voor Carlo: ‘Ik laat me hier niet wegjagen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden