N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Stikstof Dwars door beschermde delen van de noordelijke Veluwe loopt een slingerweggetje. Dat is een stikstofpiekbelaster, blijkt uit berekeningen van natuurliefhebbers en omwonenden. Die willen dat er wat aan gedaan wordt aan de vijfduizend auto’s die er dagelijks overheen rijden.
De Gortelseweg kronkelt amper twee auto’s breed door de bossen van de noordelijke Veluwe, langs oude eiken- en beukenbomen, langs hulst en plukjes heide.
Haast on-Nederlandse natuur omringt de weg. Plekken die nog verder van de bewoonde wereld liggen, die donkerder of stiller zijn, zijn lastig te vinden. Even ten noorden van de Gortelseweg ligt Het Verscholen Dorp, een toevluchtsoord voor onderduikers op de vlucht voor de nazibezetters tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een paar kilometer zuidelijker begint Kroondomein Het Loo, privégronden van de koninklijke familie.
De rust staat onder druk, zeggen omwonenden. Het verkeer dat de Gortelseweg tegenwoordig verwerkt, is meer dan de natuur kan dragen. Via een stichting, Vierhouten Natuurbestemming, zetten omwonenden en natuurliefhebbers een adviesbureau aan het rekenen. De conclusie: de stikstofuitstoot van het verkeer op de weg is meer dan genoeg om in aanmerking te komen voor de „woest aantrekkelijke” uitkoopregeling van demissionair stikstofminister Christianne van der Wal (VVD).
Als de Gortelseweg een veehouder was geweest, had de overheid hem willen uitkopen. Omwonende Evert de Graaf, namens de stichting: „In Nunspeet zitten raadsleden met rode zakdoeken in de gemeenteraad om de boeren te steunen, maar deze weg houden ze in stand.” Zouden ze de Gortelseweg aanpakken, bedoelt De Graaf, dan zouden die boeren misschien kunnen blijven. „Stikstofbeleid moet meer zijn dan boerenbedrijven uitkopen of verplaatsen. Je moet ook in de kern van het natuurgebied zélf handelen.”
Dit is het noordelijke deel van de Veluwe, het grootste natuurgebied van Nederland. De bossen, heiden en stuifzandgebieden zijn gevoelig voor stikstof. Meer dan 95 procent van de Veluwe is momenteel overbelast door stikstof.
Dwars door die overbelaste natuur, tussen Vierhouten en Emst, loopt een slingerweggetje: de Gortelseweg.
Volgens omwonenden en natuurbeschermers wordt de Gortelseweg steeds drukker. Daarom vroegen zij zich af hoeveel stikstof het verkeer op de weg uitstoot. Is de weg een piekbelaster?
Piekbelasters zijn uitstoters die overbelaste natuurgebieden binnen een straal van 25 kilometer met meer dan 2.500 mol stikstof belasten. Iedere veehouder die deze drempel haalt, komt in aanmerking voor de „woest aantrekkelijke” uitkoopregeling.
De naar schatting vierduizend auto’s die volgens omwonenden dagelijks van de Gortelseweg gebruikmaken veroorzaken een stikstofbelasting is met 4.100 mol bijna twee keer hoger is dan de drempelwaarde.
Eén weg sluiten zorgt niet voor directe verlichting van de stikstofdruk op de omliggende natuur, maar dat neemt niet weg dat de Gortelseweg op sommige plaatsen relatief veel bijdraagt aan de lokale overbelasting.
Landelijk gezien is de belasting van het wegverkeer een relatief kleine bron van alle stikstofdepositie, maar dicht bij Vierhouten is de depositie van de Gortelseweg zelfs hoger dan die van een grote veehouder ten oosten van Gortel.
„Hoor je het verkeer toenemen?”, zegt Lennard Jasper, oud-boswachter. Het is rond vijven op een doordeweekse dag en het verkeer over de Gortelseweg zwelt hoorbaar aan. Jasper zit met De Graaf aan een groen uitgeslagen picknicktafel op een parkeerplaats bij het Vierhouterbos. Het tweetal praat al een uur over hun strijd tegen de weg. Jasper was vijftien jaar boswachter in het gebied en zet zich nu via stichting Behoud Veluwsch Landschap in voor het natuurgebied.
De Gortelseweg verbindt de dorpjes Vierhouten (gemeente Nunspeet, 700 inwoners) en Gortel (gemeente Epe, 70 inwoners) aan weerszijden van de Veluwe. De geasfalteerde weg is handig voor bewoners, de vele toeristen die ’s zomers op de Veluwe af komen of sluipverkeer dat in de richting van de Randstad moet.
Een auto zoeft over het nabije wildrooster en rijdt daarmee het Natura 2000-gebied in. „Dit is een van de kernen van de Veluwe, waar het bos het oudste is”, zegt Jasper. „Hier sta je midden in het grootste aaneengesloten bos van Nederland, de eindeloze Veluwe. Daar moet je zuinig op zijn. Zulk bos vind je buiten de Veluwe niet meer, dit is uniek vanwege zijn ouderdom, zijn cultuurhistorische geschiedenis, zijn biodiversiteit.”
Met de natuur wordt te weinig rekening gehouden, vinden Jasper en De Graaf. Met verkeersmetingen van de gemeenten, de provincie, eigen tellingen en data van navigatiebedrijven schetsen ze een beeld van een weg die steeds drukker wordt en inmiddels uit zijn jasje is gegroeid.
In de buurt van Vierhouten staan enkele huizen verscholen tussen de bomen langs de Gortelseweg. Containers voor restafval staan aan de straat en zijn bestickerd met verkeersborden die een snelheidslimiet van 30 kilometer per uur aangeven – op de weg mag 60 gereden worden. Wie de weg kent, kan harder, getuige de bumperklevers die de auto van de wat aarzelend rijdende verslaggever volgen. Tegenliggers passeren zonder een spiegel te verliezen kan alleen dankzij de verharde bermen.
De groei ging in sprongen, vertelt De Graaf, geboren in Nunspeet en al dertien jaar woonachtig aan de weg: verharding van de berm maakte de weg beter berijdbaar, daarna ontdekten forenzen de weg als ze om moeten rijden – navigatiesoftware berekent soms enkele minuten tijdsbesparing ten opzichte van de N-wegen die de Veluwe omlijsten. En dan is er het toerisme: op een voorjaarsdag telden de omwonenden alleen al 1.500 motoren. „Het was net de TT in Assen”, zegt De Graaf. „Het is een leuk weggetje om te nemen bij een rondje Veluwe: er zit een heuveltje in, een paar bochten. Soms zie je nog een beestje.”
Inmiddels verwerkt de weg tussen de drie- en vijfduizend auto’s per dag, blijkt uit cijfers van de stichting, zo’n anderhalf miljoen wagens per jaar. „Dat is meer dan menig provinciale weg”, zegt De Graaf. „En die hebben meters lege ruimte ernaast en maatregelen om aanrijdingen met wild te voorkomen. Dat is hier allemaal niet.” Onlangs werd nog een das doodgereden, zegt hij. Tientallen dieren gingen de das voor. Vooral wilde zwijnen, maar ook reeën, zocht Veilig Verkeer Nederland al eens uit in 2020.
Een stikstofbron in dit deel van Nederland is al snel een piekbelaster. De Gortelseweg loopt dwars door het grootste beschermde én stikstofgevoelige natuurgebied heen. De uitstoot van het wegverkeer komt in de buurt van de weg neer, in gebied waar volgens het RIVM bijna overal al te veel stikstof neerkomt. In het natuurgebied is landbouw niet toegestaan, maar de Veluwe kent agrarische enclaves, zoals rond Vierhouten, die de Gortelseweg verbindt. Veel veehouders daar zijn piekbelaster.
In de landelijke stikstofbelasting is het aandeel van wegverkeer zo’n 7 procent, veel kleiner dan de belasting door de landbouw (44 procent), blijkt uit RIVM-onderzoek. Beide stoten stikstof uit, maar de bron is anders: de stikstof(oxiden) uit verbrandingsmotoren verspreidt zich over een veel groter gebied dan de stikstof uit mest (ammoniak), die dichterbij de bron neerkomt.
Maatregelen van de overheid om de uitstoot terug te dringen verschillen daarom. Generieke maatregelen als verplicht elektrisch rijden zijn voor het wegverkeer effectiever, terwijl uitkoop van grote agrarische piekbelasters lokaal erg veel effect kan hebben. Het is geen reden de Gortelseweg ongemoeid te laten, vindt De Graaf. „Met de gemiddelde levensduur van een auto wordt hier nog jarenlang onnodig stikstof uitgestoten.” Op sommige gebieden dicht bij de weg, blijkt uit berekeningen van de stichting, veroorzaakt de weg meer stikstofbelasting dan een grote veehouder even verderop.
Het lot van de Gortelseweg ligt gevoelig in Vierhouten, want het raakt aan de boterham van het dorp en eigenlijk die van de hele gemeente Nunspeet: toerisme.
In de buurt van de driesprong in Vierhouten, waar de weg de bossen in duikt, zitten vier hotels, een bungalowpark, een pannenkoekenhuis, een herberg, een tankstation en een snackbar. De Graaf overhandigt ter illustratie een printje van een recent AD-artikel: Vierhouten zwelt in de zomermaanden aan van 700 tot zo’n 13.000 inwoners, staat er.
In het dorp klinkt irritatie. Een horecaondernemer uit Vierhouten, die anoniem wil blijven, zegt niet bekend te zijn met de discussies rond de Gortelseweg – zelf gebruikt hij hem iedere dag. „Die huizen aan de weg worden allemaal verkocht in de winter, hè”, zegt hij. „Dan hoor je al die motoren natuurlijk niet.”
In het dorp zingen verhalen rond dat de weg helemaal moet verdwijnen, maar over sluiting van de Gortelseweg hebben Jasper en De Graaf het bewust niet. Anders hoeven ze hun gezicht nooit meer in Vierhouten te laten zien. Ze zetten nu in op „afwaardering” en proberen een gesprek te starten over de scenario’s. Een nachtelijke sluiting? Alleen bestemmingsverkeer? Een lagere maximumsnelheid? Ze zijn ook benieuwd of an Source: NRC