N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Defensie Het aannemen van drie slavisten is te riskant, vinden de AIVD en de militaire inlichtingendienst MIVD na veiligheidsonderzoeken. Ze zouden onder druk gezet kunnen worden door de Russen. „Jouw vrouw is het probleem.”
De juiste man, op de juiste plaats, op het juiste moment. Die indruk geeft het werk van een 29-jarige slavist bij een inlichtingen-eenheid van de Nederlandse landmacht. Hij onderzoekt op basis van open bronnen het optreden van de Russische grondtroepen. Zijn bevindingen actualiseert hij voortdurend, zeker nadat Rusland in februari 2022 Oekraïne is binnengevallen.
De Rusland-expert geeft zijn eenheid zo „de unieke onafhankelijkheid om gebaseerd op oorspronkelijke Russische bronnen onderzoek te doen”, schrijft zijn baas in een recente beoordeling. Lof is er ook voor de kwaliteit van zijn werk („uitstekend”), zijn toewijding („enorm”) en zijn integriteit: „recht door zee en zeer betrouwbaar”.
Toch werkt de analist binnenkort niet meer bij de krijgsmacht. Hij krijgt namelijk niet de zogeheten verklaring van geen bezwaar (vgb), die nodig is om zijn werk te mogen doen. Een belangrijke reden voor de afwijzing, schrijft het ministerie van Defensie, is de relatie met zijn vriendin. Via háár oma en oom in Rusland zou hij door de Russen „onder druk gezet kunnen worden” om geheime informatie prijs te geven.
NRC interviewde nog twee Rusland-specialisten die door zo’n ‘Russische connectie’ een vertrouwensfunctie bij de overheid zijn misgelopen. De een is de eerder genoemde vriendin (29 jaar), met een half-Russische moeder en een Russisch paspoort, die zelf aan de slag zou gaan als tolk-vertaler bij de inlichtingendienst AIVD. De ander is een 44-jarige majoor, die is getrouwd met een in Rusland geboren vrouw; hij zou gaan werken bij het operationele hoofdkwartier van defensie. Beiden hebben geen vgb gekregen. Alledrie willen anoniem blijven, uit angst voor repercussies en om uit beeld te blijven van buitenlandse spionnen.
Het aannemen van het drietal is te riskant, vinden de AIVD en de militaire inlichtingendienst MIVD na zogeheten veiligheidsonderzoeken. De diensten hebben geen belastende feiten gevonden, zo staat in documenten die NRC heeft ingezien, maar zien wel „mogelijke risico’s”. De slavisten kunnen door bezoeken aan Rusland en Oekraïne in beeld zijn gekomen van de steeds agressiever opererende Russische spionnen. En worden zo straks mogelijk een doelwit van „(onbewuste) beïnvloeding” door de Russen.
„Die dingen kunnen gebeuren”, zegt inlichtingenexpert Bob de Graaff, emeritus-hoogleraar inlichtingen en veiligheid. In zijn recente boek Ongekend en onderscheidend beschrijft hij enkele gevallen uit het verleden, waarbij medewerkers van militaire inlichtingendiensten de interesse hadden van de Russen. „Toch had Nederland er ook voor kunnen kiezen dat risico te aanvaarden. Als buitenstaander valt het me op, dat terwijl de dreiging van Rusland als steeds groter wordt gezien, Nederland de expertise over dat land in deze gevallen afstoot.”
Bij de krijgsmacht is de vraag naar die expertise enorm toegenomen sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne. „Ben je de Oekraïense of Russische taal machtig?”, zo begint een recent bericht op het intranet van Defensie. Nederland steunt Oekraïne met wapens, trainingen en opleidingen, waarvoor tolken onmisbaar zijn. „Dus kun je helpen, meld je dan!”
De inlichtingendiensten maken al werk van het werven van Rusland-experts vanaf 2014, het jaar van de Russische annexatie van de Krim en het neerhalen van de MH17. Zo nodigt de AIVD in 2016 een groep studenten slavistiek van de universiteit van Leiden uit voor een werkbezoek.
Een van de studenten is de eerder genoemde vrouw. Ze spreekt vloeiend Russisch, de taal van haar moeder. Met haar oma in Moskou praat ze ook Russisch, meestal via de telefoon – soms als ze op bezoek in Moskou is. Haar moeder heeft ooit een Russische paspoort voor haar geregeld, zodat ze niet steeds een visum hoeft aan te vragen voor de bezoeken aan oma. „Is dat paspoort een belemmering”, vraag ze de AIVD’ers. Nee hoor, zeggen die geruststellend.
Na haar studie gaat de vrouw aan de slag bij een vertaalbureau, maar dat bevalt matig. „Tolk- en vertaalwerk bij de AIVD leek me de manier om iets zinvols te doen met mijn Russisch”, vertelt ze nu. Als ze in 2020 bij de AIVD solliciteert, vraagt ze weer of haar Russische paspoort en familie een probleem zijn. Alleen als de relatie tussen Rusland en Nederland verslechtert, krijgt ze te horen, mag ze mogelijk haar Russische familie niet meer bezoeken.
De vrouw slaagt met glans voor de taaltoetsen en krijgt een baan aangeboden. Ze zal onder meer tapgesprekken gaan afluisteren. Op termijn wil ze misschien ook veldwerk doen, bijvoorbeeld door aanwezig te zijn bij gesprekken met bronnen. Het enige dat wat ze nog nodig heeft, is de vgb, en wel op hoogste veiligheidsniveau: een vgb-A.
Zo belandt ze in hetzelfde schuitje als haar vriend, die ze heeft leren kennen tijdens de studie in Leiden. De man is na zijn afstuderen de verkorte officiersopleiding op de militaire academie KMA gaan doen, waar hij ook prima beoordelingen kreeg als „een echte analist” met „een sterk verantwoordelijkheidsbesef”. Om bij Defensie in vaste dienst te komen heeft hij alleen nog een vgb-A nodig.
Voor de beslissing over de vgb’s kammen de diensten de persoonlijke levens van de aanvragers helemaal uit, leren de documenten die een zeldzaam inkijkje bieden in zo’n veiligheidsonderzoek. De onderzoekers leggen ellenlange vragenlijsten voor, nemen interviews af, spitten loonstroken, bankrekeningen en belastingaangiften door en voeren vaak gesprekken met vrienden van de aanvrager. Zo zoeken ze naar ‘kwetsbaarheden’ zoals schulden of geheimen die iemand gevoelig maken voor omkoping of chantage.
De gesprekken met betrokkenen zijn onvermijdelijk zeer gedetailleerd en vaak intiem. Zo rapporteert de onderzoeker over de analist dat die enkele malen per week de sportschool bezoekt (en welke), in zijn vrije tijd Russische literatuur leest, al lang militair wil worden (net als zijn opa), zelden naar de kroeg gaat, een besloten Facebook-account heeft en ooit kinderen wil met zijn vriendin.
Zijn vriendin wordt thuis door de bezoekende ‘veldwerker’ ondervraagd over de Russisch-Orthodoxe kerk. „Die bezoek ik nooit. Als kind heb ik ooit met mijn oma in Moskou een kaarsje opgestoken in de kerk. Dat is alles”, vertelt ze nu. „Toch bleef die man bleef er maar over doorgaan.” Haar hartsvriendin wordt gevraagd of ze wel eens wat raars over Rusland heeft gezegd. De inlichtingenmensen willen vooral alles weten over de Russische familie van de vrouw.
Nadat ze hun hele hebben en houwen op tafel hebben gelegd, begint het wachten. Weken worden maanden. Er arriveert een brief waarin staat dat de termijn van acht weken niet wordt gehaald. Daarna blijft het stil. De analist, die zonder vgb van de officiersopleiding af moet, belt talloze malen met het centrale informatienummer in Zoetermeer – zonder resultaat. Maanden worden een jaar. Dan pas krijgt de analist de brief met de afwijzing, enige tijd na zijn vriendin.
De 44-jarige majoor is dan al jaren aan het wachten op een besluit over zijn vgb. Hij is reservist, een deeltijd-militair, die naast zij zijn eigen vertaalbureau vooral voor Defensie werkt als inspecteur, tolk en vertaler. Tussen 2003 en 2019 is hij door Defensie ongeveer zestig keer ingezet in Russischtalige landen. In Oekraïne hielp hij bij het onderzoek naar de MH17, ondersteunde hij Canadese militairen en trad hij op als waarnemer van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa.
De beoordelingen van zijn werk zijn jaar na jaar zeer positief en gaan van „perfect toegerust voor de missie” en „sterke diplomatieke vaardigheden” tot een „exceptionele beheersing van de Russische taal” en een „niet aflatende, bewonderenswaardige motivatie”. Zo ontstaat het idee hem te werk te stellen bij de directie operaties, de controlekamer van Defensie in Den Haag van waaruit bijvoorbeeld Nederlandse militairen tijdens buitenlandse missies worden aangestuurd.
Omdat de reservist geheime informatie over militaire operaties onder ogen zal krijgen, is een nieuw veiligheidsonderzoek nodig. Hij werkt al jaren met een vgb-B, de een na hoogste bevoegdheid, en heeft daarvoor twee keer probleemloos een veiligheidsonderzoek doorlopen. Nu moet hij een vgb-A hebben. Pas na 195 weken krijgt hij in 2021 de uitslag: niet alleen wordt de vgb-A geweigerd, ook wordt zijn vgb-B ingetrokken. De wereld is veranderd, zegt Defensie tegen hem, de dreiging van Rusland is enorm. Een beloofde bevordering gaat niet door.
Geen volwaardige Nederlander? Ik ben hier geboren en getogen
Vrouw die bij de AIVD zou gaan werken
„Jouw vrouw is het probleem”, krijgt de reservist naar zijn zeggen meermalen te horen, als hij zich beklaagt bij hoge militairen en de topambtenaren van Defensie. Hij heeft haar in 1999 ontmoet toen hij voor zijn studie enkele maanden in Sint-Petersburg verbleef. Zij is in Nederland komen wonen en heeft sinds 2005 de Nederlandse nationaliteit. Ze hebben drie kinderen.
„Dat haar afkomst een obstakel is voor mijn werk, geeft mijn echtgenote het idee dat ze een tweederangs-burger is”, zegt de reservist. Dat herkent de vrouw die bij de AIVD zou gaan werken: „Het voelt alsof ik geen volwaardige Nederlander ben, terwijl ik geboren en getogen ben in Nederland.” Haar vriend, de analist, vult aan: „Alsof je burgemeester Aboutaleb van Rotterdam steeds als ‘Marokkaan’ bestempelt.”
In antw Source: NRC