Naar pas woensdag bekend is geworden, is de Amsterdamse fotograaf Céline van Balen op 1 april overleden. Van Balen (1965-2023) maakte in de jaren negentig furore met close-upportretten van moslimmeisjes met een hoofddoekje. Kenmerkend voor veel van haar werken, gemaakt met een traditionele plaatcamera, is het brede zwarte kader waarin de afbeelding is gevangen. Dat geeft de foto’s iets dwingends en onontkoombaars – de toeschouwer móét wel kijken naar de gezichten waarop elk haartje en pukkeltje te zien is.
Van Balen begon haar slechts tien jaar omvattende carrière in de eerste helft van de jaren negentig, toen ze krakers en zwervers ging portretteren. Die onderwerpkeuze was kenmerkend: ze voelde fascinatie voor mensen die buitenbeentjes waren, die vanwege hun afkomst, huidskleur of karakter werden buitengesloten, of bijvoorbeeld vanwege hun geloof met argwaan of openlijke haat werden bejegend. Zij pasten misschien niet in de kaders van de samenleving, maar juist wel binnen het kader waarmee Van Balen haar werk accentueerde.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur bij de Volkskrant en schrijft onder meer over fotografie en de manier waarop nieuwsfoto’s ons wereldbeeld bepalen.
In zekere zin waren haar foto’s ook zelfportretten, zegt voormalig docent en galeriehouder Willem van Zoetendaal. ‘Ze was een vertegenwoordiger van de minderbedeelden en mensen in het verdomhoekje. Ze nam het voor hen op, en was onderdeel van die groep.’ Hij begeleidde haar van 1995 tot 1997 aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam. Later, toen Van Balen doorbrak, trad ze toe tot zijn galerie en ging haar werk de wereld over. Van Zoetendaal schaart Van Balen onder de grote portretfotografen in die tijd, met Koos Breukel en Rineke Dijkstra.
Van Balens foto’s van moslimmeisjes, migranten en ook van de Kinderen van zeven die zij in 1997 in opdracht van het Rijksmuseum portretteerde, getuigen van haar nieuwsgierigheid naar het menselijk karakter: met open blik, bijna tastbaar, kijken ze de toeschouwer aan. Snel een opname maken was niet haar stijl. Er ging doorgaans een lang proces van kennismaking en vertrouwen winnen aan vooraf.
Het boek dat Van Balen in 2002 publiceerde, met een voorwoord van Remco Campert, toont de ontroerende intimiteit die ze zo wist te bereiken. Op de cover prijkt een portret van een moslimmeisje – enkele maanden na de terreuraanslagen van 11 september door islamisten niet alleen een artistiek, maar ook een maatschappelijk statement van jewelste.
Haar werk, afgedrukt op enorm formaat, veroverde de musea en grote collecties in binnen- en buitenland: van het Fries Museum, het Stedelijk Museum Amsterdam en het Fotomuseum Den Haag, tot MoMA San Francisco. De aankoop voor dat laatste museum werd beklonken in New York, waar de Volkskrant haar in de zomer van 2001 volgde. Ze reageerde verre van euforisch op de koop door een particulier die de werken zou schenken aan het museum: ‘Je weet nooit of iemand werk koopt omdat hij het mooi vindt, of als belegging.’ Zoals ze ook niet wist ‘of een particulier zo’n schenking doet omdat hij het museum een gunst wil verlenen, of omdat hij een conservatrice leuk vindt’.
De uitspraak typeert de weerzin die Van Balen in toenemende mate voelde voor de kunstwereld. Ze voelde zich onder druk gezet door de vraag naar steeds nieuw werk, door commerciële belangen en verplichtingen. In 2004 stopte ze met fotograferen en keerde zich volledig van de kunstwereld af. Sindsdien nam een drugsverslaving haar leven over, aldus Van Zoetendaal.
Van Zoetendaal heeft het oeuvre van Van Balen overgedragen aan het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, dat spreekt van een ‘kleine collectie van hoge kwaliteit’: een kleine vijftig afdrukken en honderd negatieven. Een van de afdrukken maakt deel uit van de Eregalerij van de Nederlandse Fotografie, het ‘pantheon’ waar het museum de grote namen viert.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden