Ahmet Altan heeft ooit een dode olifant begraven. Hij zat op kostschool in Istanbul, het was bedoeld als straf. De olifant was doodgegaan in de dierentuin, het karkas moest worden opgeruimd. Mooie taak voor een luie, tevens rebelse knaap als Ahmet. Laat niemand hem vertellen wat hij moet doen, dat gold ook toen al.
Die eigenschap bracht hem op leidende posities in de Turkse journalistiek, althans het progressieve, seculiere deel ervan. De 73-jarige schrijver/journalist is ondubbelzinnig links, net als zijn drie jaar jongere broer Mehmet, een econoom en journalist die zichzelf als ‘marxistische liberaal’ omschrijft.
Leidde hun compromisloze ondubbelzinnigheid ertoe dat de broers in februari 2018 allebei tot levenslange gevangenisstraf werden veroordeeld? Of was het onderdeel van de hysterie die Turkije in zijn greep kreeg na de mislukte staatsgreep van 15 juli 2016? De avond tevoren hadden de broers in een talkshow op televisie de politieke toestand besproken. Volgens de aanklager zaten in hun uitspraken ‘subliminale’ – onderbewuste – boodschappen verborgen, die ertoe leidden dat 24 uur later militairen en aanhangers van de Gülenbeweging een gewapende greep naar de macht deden.
Ja, je kunt er om lachen, zegt de schrijver (zo ziet hij zichzelf op de eerste plaats), tijdens een gesprek van 4,5 uur waaruit hij met het oog op lopende rechtszaken liever niet direct geciteerd wordt. Maar hij zat toch bijna vijf jaar in de cel, van 2016 tot 2021, bijna drie jaar langer dan zijn broer.
In die periode schreef hij drie boeken. Het politieke pamflet Ik zal de wereld nooit meer zien (vertaald in het Nederlands) en de romans Zarlar (Dobbelsteen) en Hayat Hanim. De laatste verscheen in juli in Nederlandse vertaling bij De Bezige Bij als Mevrouw Hayat. Het is een licht absurdistisch liefdesverhaal, zinnelijk en wellustig, maar telkens valt de schaduw van de repressie over het wit van de pagina’s.
Voor de goede orde: de naam van de president van Turkije komt in het boek niet voor. Wel is de schrijver hem dankbaar. Zonder het verblijf in de gevangenis zou de roman nooit geschreven zijn. Er stond daar een tv met een paar zenders, waaronder pulpkanaal Flash TV. Hij raakte gefascineerd door de vrouwen in het studiopubliek, voluptueus en zelfverzekerd. Een van hen, mevrouw Hayat, stapte vanuit het beeldscherm zomaar de gevangenis binnen en zei: ‘Hier ben ik, schatje.’ Hij werd verliefd. ‘Mag ik een boek over je schrijven?’, vroeg hij. ‘Doe wat je niet laten kunt’, zei mevrouw Hayat.
Is het een politiek boek? Nee, zeker niet, maar als je in Turkije over de levens van mensen schrijft, sijpelt de politiek vanzelf het verhaal binnen. Literatuur heeft geen missie, vindt Altan, zelfs niet in Turkije. Literatuur gaat veel verder dan politiek, politiek is om te kotsen. Politieke leiders verdwijnen, romans niet. Toen Homerus leefde, speelden er ook politieke kwesties, wie weet daar nog iets van? Maar van de Ilias en de Odyssee heeft iedereen gehoord. Daarom praat hij nu, in zijn woning in Istanbul, het liefst over zijn romans, niet over politiek of over zijn rechtszaken. De martelaar spelen: voor een schrijver is het een vernedering.
Aan zelfcensuur zegt Altan niet te doen. Niet als journalist, niet als romancier. Een schrijver moet zich voor honderd procent geven, elke reserve zou het verhaal vernietigen. Bovendien: de karakters bepalen waar het verhaal heen gaat, niet de schrijver. Balzac werd eens huilend aangetroffen in zijn werkkamer. Zijn verklaring: ‘De hoofdpersoon is overleden.’ Ook Altan heeft veel geschreven met vochtige ogen. Of met erotische gevoelens voor mevrouw Hayat.
De gehele oplage van zijn tweede roman, Sudaki Iz (Spoor in het water, 1985) werd op rechterlijk bevel op de brandstapel gegooid, vanwege obsceniteiten. Inmiddels was het echter al een bestseller, hoewel ook links, zijn bloedeigen links, hem erom veroordeelde. Hij beschreef linkse en rechtse mensen met al hun zwakheden, dat mocht niet. Links wilde linkse helden.
Met justitie lag Altan voortdurend in de clinch, vooral vanwege zijn journalistieke werk. Als hoofdredacteur van de krant Taraf publiceerde hij in 2007 documenten over misstanden in het leger dat op dat moment nog oppermachtig was en werd gedomineerd door de kemalisten – aanhanger van Atatürks theorieën. Hij ontsprong de dans, sommige collega’s van Taraf zitten nog altijd gevangen.
Maar dat is de journalistiek. Journalistiek is noodzaak, literatuur is passie. Mensen die Mevrouw Hayat gelezen hebben, in Frankrijk bijvoorbeeld, zijn volgens de auteur verliefd geworden op Hayat. Dat is magie. Hayat draagt het geheim van de vrouwelijkheid met zich mee. Elke man, zegt Altan, mag hopen ooit een vrouw te ontmoeten als mevrouw Hayat.
1. Ahmet Altan kreeg voor het eerst een celstraf in 1995, toen hij in de krant Milliyet een column had geschreven met de titel ‘Atakürt’, over een fictief Koerdisch land waar de Turkse minderheid wordt onderdrukt. Hij hoefde de anderhalf jaar niet uit te zitten, op voorwaarde ‘dat hij het niet nooit meer zou doen’.
2. De roman Dobbelsteen komt in oktober uit in Frankrijk. Daar kreeg Madame Hayat in 2021 de Prix Femina. Van Ahmet Altans drie in gevangenschap geschreven boeken is alleen Mevrouw Hayat in het Turks verschenen.
3. De levenslange gevangenisstraf van Ahmet Altan is in 2021 geschrapt, net als eerder die van zijn broer Mehmet. Hij heeft nog drie andere rechtszaken lopen in hoger beroep, waarin celstraffen van drie tot 10,5 jaar zijn geëist. Ook dit betreft pogingen tot omverwerping van de regering.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden