Volgens critici is de wet bedoeld om de macht van de regering te vergroten door het muilkorven van het hooggerechtshof, de enige instantie die in Israël de macht controleert, omdat het land naast het parlement geen instantie kent die vergelijkbaar is met onze Eerste Kamer. Bovendien is deze wet het eerste onderdeel van een pakket rechtsstatelijke hervormingen die, zo vrezen de mensen die de afgelopen maanden de straat op gingen om te protesteren, de Israëlische democratie van autocratische trekjes zal voorzien.
Volgens de radicaal-rechtse en ultra-orthodoxe regering onder leiding van premier Benjamin Netanyahu is het inperken van de macht van het hooggerechtshof juist een maatregel die de democratie ten goede komt. Het is vreemd, argumenteren zij, dat een orgaan van niet gekozen rechters door een democratisch parlement goedgekeurde wetten kan afkeuren.
Toetst het hooggerechtshof wetgeving aan de grondwet?
Israël heeft geen grondwet, maar wel een set zogenoemde ‘basiswetten’ die ooit bedoeld waren als ‘work in progress’ op weg naar een grondwet. Die kwam er nooit bij gebrek aan politieke overeenstemming. Het beginsel van redelijkheid is opgenomen in die basiswetten.
Kan het hooggerechtshof iets tegen de door het parlement aangenomen nieuwe wet doen?
Direct nadat het Israëlische parlement maandag voor de omstreden wet stemde, dienden drie mensenrechtenorganisaties petities in om de hervorming te laten toetsen door het hooggerechtshof. Het hof verkeert nu dus in de merkwaardige situatie dat het moet meebeslissen over de inperking van zijn eigen macht.
Juridisch gezien hebben de 15 rechters van het hof 3 opties. Ze kunnen de petities naast zich neerleggen, waarmee de nieuwe wet in werking treedt en het hof zich niet meer kan beroepen op redelijkheid. Ze kunnen de regering vragen om de nieuwe wet te ‘bevriezen’ tot het hof zijn standpunt heeft bepaald, waarmee het in werking treden van de wet wordt uitgesteld. De kans dat de regering hier in de huidige gepolariseerde situatie aan meewerkt, is bijzonder klein.
Over de auteur
Sterre Lindhout schrijft voor de Volkskrant over Noord- en Zuid-Amerika. Ook volgt ze de ontwikkelingen op het gebied van globalisering en wereldhandel. Hiervoor was ze correspondent Duitsland.
Het hof kan ook besluiten de wet te schrappen, dat is veruit de meest spectaculaire mogelijkheid. Dat zou een unieke situatie opleveren, want het is in de geschiedenis van de staat Israël nooit eerder gebeurd dat het hof een verandering in de basiswet nietig verklaarde met een verwijzing naar diezelfde basiswet. ‘Het is heel ingewikkeld, maar juridisch wel mogelijk’, zegt Levine Ronit Schnur, docent rechten aan de Reichman Universiteit in Herzliya. ‘Als het hof overtuigend kan bewijzen dat de nieuwe wet de kernwaarden van de staat Israël aantast.’
Schrappen lijkt de meest logische optie, gezien het massale protest tegen de wet en het feit dat het hooggerechtshof zijn macht niet wil kwijtraken.
Volgens experts ligt het niet zo eenvoudig. Als het hof de nieuwe wet besluit te schrappen, ligt het op ramkoers met de regering en spelen ze die bovendien in de kaart. ‘Dan is het makkelijk voor Netanyahu om te zeggen: zien jullie wel, het hooggerechtshof oordeelt politiek en gedraagt zich radicaal’, zegt Adam Shinar, hoogleraar constitutioneel recht aan dezelfde Reichman Universiteit. Het is de vraag of dat een goed idee is met oog op de overige rechtsstatelijke hervormingen die minister van Justitie Yariv Levin nog in de koker heeft.
Nee, daar rekent in Israël niemand op. Netanyahu doelt hij op de rechtsstatelijke hervormingen die nog komen. ‘Van alle maatregelen was dit pas de amuse’, grapt hoogleraar Shinar. Het hoofdgerecht is het plan om de politieke invloed op de benoeming van hoge rechters te vergroten, op een manier die vergelijkbaar is met de gang van zaken in Polen en Hongarije. Waarschijnlijk zal de regering de wet hierover in oktober, na het zomerreces van de Knesset, proberen door te voeren.
Shinar acht de kans ondanks de uitspraken van Netanyahu klein dat de radicale ministers in zijn kabinet bij andere hervormingen opeens wel tot compromissen bereid zijn. Radicale ministers als Yariv Levin van Justitie en Itamar Ben Gvir van Binnenlandse Veiligheid zijn volgens hem vanaf de beëdiging van deze regering in januari heel ‘straightforward’ over wat ze willen: meer macht en een nog Joodser Israël, met ruim baan voor de kolonisten. Het het beperken van de macht van het hooggerechtshof past perfect in deze strategie.
Natuurlijk is het feit dat de wet is aangenomen een nederlaag voor de oppositie, maar het is niet gezegd dat de demonstraties ophouden. Het is volgens Adam Shinar en Levine Ronit Schnur tientallen jaren geleden dat de linkerhelft van de Israëlische maatschappij zo’n grote eenheid uitstraalde. Volgens Ronit Schnur lijkt het alsof veel mensen nu pas beseffen waar de regering mee bezig is. ‘Dit gaat over de toekomst van de democratie, en de democratie lijkt dezer dagen levendiger dan ooit.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden