Dat zou erop kunnen uitdraaien dat zelfs al ergens vanaf 2025 een abrupte afkoeling zou kunnen inzetten van het regionale klimaat in vooral West-Europa en Noord-Amerika.
‘Veel mensen denken op dit punt meteen: we krijgen weer Elfstedentochten. Maar dat verwacht ik niet’, benadrukt Femke de Jong van het Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Zee (NIOZ). ‘De opwarming van de aarde is immers niet weg. We hebben nog steeds aanvoer van warme lucht. Ik zou eerder verwachten dat de opwarming hier tijdelijk minder hard gaat.’
De oorzaak: een drastische afzwakking of zelfs compleet stilvallen van de oceaanstroom die warmte vanaf de evenaar naar het noorden voert, de zogeheten ‘Amoc’. Die golfstroom fungeert als een soort centrale verwarming voor West-Europa en de Amerikaanse oostkust. In een opwarmende wereld is het denkbaar dat smeltwater van Groenland de stroming afknijpt en lamlegt. Zoet smeltwater is immers iets lichter dan zout zeewater en zou de stroming zo kunnen blokkeren.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Ook elders op aarde zouden de gevolgen daarvan ingrijpend zijn. Zo blijft er meer warmte hangen in de tropen, wat waarschijnlijk zal zorgen voor meer opwarming van tropische gebieden en heftigere orkanen. Regenzones zullen wat zuidwaarts schuiven, wat onder meer zou leiden tot nog meer droogte in de Sahel. Bovendien zal de oceaan minder CO2 kunnen opnemen, waardoor de opwarming een extra duwtje in de rug krijgt.
In zijn vorige rapport achtte het VN-klimaatpanel het IPCC het einde van de golfstroom deze eeuw nog ‘zeer onwaarschijnlijk’. Maar dat is wat anders dan: gaat niet gebeuren, zegt De Jong, net terug van een bijeenkomst over het onderwerp in Duitsland. ‘De meeste modellen laten zo’n verval niet zien. Maar er zitten er ook altijd wel een paar tussen die het wél laten zien.’
De vroege voortekenen van het stilvallen van de golfstroom zijn toch echt zichtbaar, betoogt het hooglerarenechtpaar Susanne en Peter Ditlevsen van de Universiteit van Kopenhagen in vakblad Nature Communications dat dinsdag is verschenen. Aan steeds hevigere schommelingen in de oceaantemperatuur is te zien dat het systeem wankelt, een beetje als een draaiende tol die kort hij omvalt begint te wiebelen. Tussen 2025 en 2095 zal het einde van de zeestroom zich al aandienen, becijfert het paar, met als beste schatting het jaar 2057.
Terwijl veel onderzoeken uitgaan van de directe, gedetailleerde waarnemingen van de golfstroom sinds 2004, leunen Ditlevsen en Ditlevsen daarbij op warmtemetingen van het oceaanoppervlak, die teruggaan tot het jaar 1880. De golfstroom kan geleidelijk afzwakken of juist boven een bepaald punt abrupt ‘instorten’, schrijft het duo – hij is fysicus en klimaatwetenschapper, zij wiskundige en statisticus.
‘Goed en interessant onderzoek’, vindt De Jong die de studie heeft gelezen. ‘Dit is weer een waarschuwing dat het klimaatsysteem misschien gevoeliger is voor abrupte omwentelingen dan we denken.’ Een armslag houdt ze ook: het onderzoek blijft uiteindelijk gebaseerd op het doortrekken van trendlijnen, een tak van sport vol onzekerheden. ‘Het probleem van dit fenomeen is: we hebben er nog nooit een in detail gezien.’
Wetenschappers nemen aan dat de golfstroom ook stilviel toen aan het einde van de laatste ijstijd een reusachtig natuurlijk stuwmeer met smeltwater leegliep in Noord-Amerika. Een plotse koele periode genaamd ‘de Jongere Dryas’ volgde. Onduidelijk is ook hoe lang het duurt voordat de golfstroom weer op gang komt.
Hoewel de instabiliteit van het systeem toeneemt, denkt De Jong niet dat het al te laat is om de omslag nog tegen te houden. ‘Het systeem is nog niet uit evenwicht. We zijn er nog steeds tegenaan aan het duwen, met de uitstoot van broeikasgassen als belangrijkste aandrijver’, zegt ze.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden