De statistieken zijn duidelijk: het totale oppervlak in Europa waar brand heeft gewoed, is dit jaar niet groter dan het jaarlijks gemiddelde van 2006 tot 2022. Het aantal branden is in vergelijking met andere jaren wel toegenomen, maar dat komt niet door de gebeurtenissen van deze zomer. De lente vertoonde een piek aan branden in Spanje, waar het in het voorjaar ongewoon warm was en de natuur brandde alsof het al zomer was.
Per land bekeken zijn er in Frankrijk en Spanje meer branden geweest dan normaal. In Griekenland waren het er juist minder dan normaal. Die huidige Griekse branden krijgen – in tegenstelling tot de andere tienduizend per jaar in dat land – veel media-aandacht, vermoedelijk omdat veel Nederlanders en andere Noord-Europeanen ter plekke op vakantie zijn.
‘Media-aandacht is niet representatief voor de ernst en intensiteit van natuurbranden’, zegt Cathelijne Stoof, universitair docent aan de Wageningen Universiteit en expert in natuurbranden. ‘Branden zijn voor veel media een manier om klimaatverandering in beeld te brengen. Het spreekt tot de verbeelding en ze zijn makkelijker in beeld te brengen dan enkel hitte.’
Over de auteur
Jean-Pierre Geelen werkt op de wetenschapsredactie van de Volkskrant als redacteur natuur en biodiversiteit. Hij schreef onder meer het boek Blinde vink – Hoe ik vogels leerde kijken.
‘De Middellandse Zee is een zogeheten ‘hotspot’ van klimaatverandering’, zegt Karin van der Wiel, klimaatwetenschapper bij het KNMI. ‘Dat staat ook vermeld in het bekende IPCC-rapport over het klimaat’.
De branden in Griekenland, maar ook de droogten, hittegolven en extreme neerslag in Spanje en Italië passen volgens haar in een voorspeld patroon: ‘De extremen nemen toe, precies volgens de verwachtingen rond klimaatveranderingen.’
Rond de Middellandse Zee stijgt de gemiddelde temperatuur in alle seizoenen. Tegelijk neemt de totale hoeveelheid en frequentie neerslag daar af – in tegenstelling tot in onze contreien, waar de winter natter is geworden.
Door de hogere temperaturen en minder neerslag ontstaat een keten van reacties: de verdamping neemt toe, waardoor een gebied droger wordt en uitgedroogde vegetatie levert meer brandstof voor een brand. Dan is alleen nog maar een vonk nodig – al of niet door menselijk handelen – en het risico op felle natuurbranden neemt fors toe, zeker in het Middellandse Zeegebied.
‘Voor een natuurbrand zijn drie dingen nodig’, zegt Van der Wiel. ‘Brandstof, een vonk, en wind om het vuur te verspreiden.’ Aan die eerste twee voorwaarden was in Griekenland overduidelijk voldaan.
Of wind ook aan verandering onderhevig is, kan Van der Wiel niet zeggen: ‘Klimaatmodellen lijken een kleine afname van de gemiddelde windsnelheid te geven, zowel jaargemiddeld als specifiek in de zomermaanden. In onze regio zijn de veranderingen in windsterkte door klimaatverandering maar heel gering. Maar dat kun je niet zomaar extrapoleren naar het gebied rond de Middellandse Zee.’
Van der Wiel is stellig over de aanpak van natuurbranden. ‘Het fenomeen van natuurbranden en weersextremen wordt alleen maar erger zolang wij broeikasgassen blijven uitstoten. De enige oplossing daartegen is die uitstoot te verminderen.’
Nee. Branden zijn een natuurlijk verschijnsel en horen bij een ecosysteem. Doordat de bestaande vegetatie verbrandt, ontstaat er ruimte voor nieuwe begroeiing. De laag as blijkt vaak zeer vruchtbare grond voor zaden die dieper in de bodem liggen opgeslagen. Doordat grote bomen en bodembedekkers zijn verdwenen, vangt het gebied meer zonlicht, waardoor begroeiing een kans krijgt die in de vorige situatie door te veel schaduw niet kon ontkiemen of groeien.
Ook dieren weten een getroffen zone verrassend snel weer te vinden. Vorige week publiceerde het wetenschappelijk tijdschrift Ecosphere de bevindingen van wetenschappers die ecologisch onderzoek deden in een gebied in California dat in 2018 werd getroffen door een grote natuurbrand. Het gebied, een savanne vol gras en eikenbomen, oogde na de brand als een verwoeste vlakte waar elke vorm van leven onmogelijk leek, zeiden de onderzoekers.
Tot hun verrassing registreerden bewegingscamera’s al binnen enkele maanden de terugkeer van dieren als coyotes, grijze vossen en zwartstaartmarmotten. Uiteindelijk bleken van de acht diersoorten die in het onderzoek werden meegenomen, er zes bestand te zijn tegen de gevolgen van de brand. De coyote, de zwartstaarthaas, de grijze vos, de wasbeer, het gestreept stinkdier en de rode lynx gebruikten het gebied op dezelfde manier en met ongeveer dezelfde frequentie als voor de brand. Alleen de grijze eekhoorn en het zwartstaarthert leken kwetsbaarder voor de gevolgen van de brand.
De onderzoekers denken dat veel soorten in het gebied konden blijven doordat op sommige kleine plekken bomen door de brand gespaard zijn gebleven. Foto’s tonen dat de dieren de plekken vaak gebruikten om aan voedsel te komen.
Volgens de onderzoekers betekent deze ervaring dat begrazing en ‘gecontroleerde branden’ de intensiteit van bosbranden kunnen helpen verminderen.
Het klinkt tegenstrijdig, maar natuurbranden lijken beheerst en beperkt te kunnen worden door geregeld zelf stukken natuur (gecontroleerd) in brand te zetten. Wetenschappers van het Wereld Natuur Fonds deden tussen februari vorig jaar en maart dit jaar op negen locaties op het Griekse eiland Chios (vlakbij Turkije) een proef. Een gebied met dennenbossen, struikgewassen en zeldzame plantensoorten als orchideeën staken ze gecontroleerd in brand, waarbij ze droog struikgewas verwijderden. Dicht struikgewas is brandstof bij een natuurbrand, het verwijderen ervan maakt branden minder fel.
Uit de eerste resultaten blijkt volgens WWF dat de gecontroleerde branden de groei van vegetatie niet negatief beïnvloeden. Ze bleken de biodiversiteit juist te vergroten en de bodem te verrijken.
De Griekse WWF-coördinator Elias Tziritis laat weten dat de Griekse regering lijkt te voelen voor nieuwe regelgeving die deze methode toestaat. ‘Nu is die nog illegaal, maar na vele jaren van branden moet de regering eindelijk iets ondernemen. Griekenland is goed in vuur blussen, maar niet in preventie’.
Volgens Tziritis is het vooral de mens die de oorzaak is van de duizenden natuurbranden die het land afgelopen jaren teisterden. ‘We geven klimaatverandering de schuld, maar de oorzaak ligt vaak bij de mens: electriciëns die aan het werk zijn, agrariërs die materiaal verbranden, bijenhouders met hun rookapparaten. Klimaatverandering is hooguit schuldig aan de intensiteit van de branden. En dat kunnen we aanpakken.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden