De Europese Unie wil een kracht ten goede zijn, altijd op de bres voor mensenrechten, een baken van democratie in een wereld die allengs onvrijer en onveiliger wordt. Maar zondag sloot de EU een migratiedeal met de Tunesische dictator Kais Saied, een man die de democratie buitenspel zette en zijn bevolking ophitste tegen Afrikaanse migranten.
Europa gaat Saied betalen om migranten tegen te houden die vanuit Tunesië naar Europa willen vertrekken. Een noodzakelijke vorm van realpolitik, vindt Han ten Broeke, directeur politieke zaken van The Hague Centre for Strategic Studies en voormalig Kamerlid voor de VVD. ‘Migratie is een bedreiging voor de maatschappelijke en politieke stabiliteit in Europa. Zeker met de huidige aantallen die het absorptievermogen van lidstaten, regio’s, steden en platteland te boven gaat’, zegt hij.
Tineke Strik, Europarlementariër voor GroenLinks, vindt echter dat de EU door een morele ondergrens zakt door de deal met Saied, zonder fatsoenlijke waarborgen voor een goede opvang van de vluchtelingen en migranten die straks door Tunesië worden tegengehouden. Zij stelt dat Europese regeringen zelf het draagvlak voor migratie ondermijnen. Volgens cijfers van Eurostat arriveerden er in 2021 2,3 miljoen legale migranten uit niet-EU-landen in de Europese Unie.
Toch gaat vrijwel alle politieke aandacht uit naar de migranten die illegaal via de Middellandse Zee arriveren, 180 duizend in 2021. ‘Regeringen creëren een soort paniekgevoel over vluchtelingen. En dan zeggen ze: maar ik heb een oplossing, namelijk hekken, muren, mensen tegenhouden op zee’, zegt Strik. Bovendien is het restrictieve beleid van de afgelopen jaren helemaal niet zo realistisch gebleken. De migranten blijven komen, en nemen nog grotere risico’s, met meer doden als gevolg.
Bij Europese regeringsleiders prevaleert de visie van Ten Broeke. Zij zien ongecontroleerde migratie als een existentiële bedreiging. Veel recente migranten komen uit landen als Ivoorkust, Pakistan of Egypte. Zij maken nauwelijks kans op asiel, maar komen in een lange procedure terecht, terwijl het moeilijk is om ze te laten terugkeren naar hun land van herkomst. Als deze migratie niet onder controle wordt gebracht, vrezen politici, zal de steun voor populistische partijen en extreem-rechts alleen maar groter worden.
Een realistisch buitenlands beleid draait in de eerste plaats om belangen, zegt Han ten Broeke. Voor de EU betekent dat: bewaking van de buitengrenzen. ‘Het is aan de buitengrenzen van de EU dat zich verschillende bedreigingen voordoen: klimaat, terreur, oorlog, migratie, smokkel, wapenhandel. We hebben op dit moment geen controle over de migratie-instroom in Europa. Daardoor zijn we een speelbal van internationale onveiligheid, crises, oorlogen en mensenhandelaren’, aldus Ten Broeke.
Bij realpolitik horen deals met ‘ongemakkelijke vrienden’, zoals Kais Saied, stelt hij. ‘Vuile handen’ zijn onvermijdelijk. De wereld zit nu eenmaal vol dubieuze regimes waarop je weinig invloed kunt uitoefenen, maar die je wel nodig hebt. Zonder China geen effectief klimaatbeleid. De Turkije-deal hielp bij het reduceren van het aantal vluchtelingen en migranten dat naar de EU kwam. De Tunesiëdeal past in dit rijtje.
Europarlementariër Tineke Strik is niet principieel tegen zakendoen met Saied, maar vindt wel dat er ook afspraken moeten worden gemaakt over verbetering van democratie en mensenrechten. Nu krijgt hij Europees geld om migranten tegen te houden, zonder dat er waarborgen zijn voor een goede behandeling van niet-Tunesische burgers. ‘Ik ben in Tunesië geweest. Mensen vertelden me: we moeten ’s nachts wacht lopen want we kunnen ieder moment worden aangevallen. En de politie helpt ze niet. Sterker nog: die houdt zelf razzia’s’, aldus Strik. Deze week deporteerde Tunesië zelfs nog zo’n 1.200 migranten naar de Libische woestijn, waar ze aan hun lot werden overgelaten. Zonder garanties voor een menswaardige behandeling zullen vluchtelingen die door Tunesië worden onderschept, meteen weer proberen in bootjes naar Europa te komen, aldus Strik.
Premier Mark Rutte, zijn Italiaanse ambtgenoot Giorgia Meloni en Commissievoorzitter Ursula von der Leyen spraken zondag van een ‘holistische deal’. Tunesië wordt niet alleen betaald om migratie te stoppen, zoals bij de Turkijedeal gebeurde, maar krijgt ook hulp: samenwerking op het gebied van energie, een datakabel met Europa, meer mogelijkheden voor legale migratie en uitwisseling. ‘Of dat ten goede komt aan de bevolking, moeten we maar afwachten’, zegt Strik. ‘Maar in één opzicht is deze deal slechter dan de Turkijedeal. Turkije kreeg geld voor de opvang van vluchtelingen, Tunesië niet.’
Wie wel geld krijgt, is president Saied, die een einde maakte aan de laatste restanten van de Arabische Lente. Zijn regime verkeert in grote economische moeilijkheden, maar wordt nu geholpen door de EU. Strik: ‘We laten de Tunesische oppositie, eigenlijk onze bondgenoten, in de steek. Dat geeft het signaal dat de EU niet betrouwbaar en geloofwaardig is, dat waarden geen vanzelfsprekend deel uitmaken van ons buitenlandbeleid. Daarnaast kan het versterken van de dictatuur ertoe leiden dat meer Tunesiërs hun land ontvluchten.’
Steun aan Saied is echter in het belang van de EU, vindt Han ten Broeke van The Hague Centre for Strategic Studies. Zoals Tineke Strik vindt dat realpolitik geen oplossing is gebleken voor het migratievraagstuk, zo gelooft Ten Broeke dat een morele keuze – geen deal met Saied – niet tot het gewenste morele resultaat leidt. Ten Broeke: ‘We hebben er ook niets aan als we niets doen en het asielsysteem in stand blijft met zijn mensensmokkelaars die hun dodelijke werk blijven doen met mensen die wanhopig op zoek zijn om hun leven te verbeteren en voor veel geld op een bootje stappen. En we hebben er evenmin iets aan als Tunesië, net als Libië, afglijdt en een onbestuurbare failed state wordt.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden