Wat jarenlang niet lukte, voltrok zich nu met een ongekende snelheid. In minder dan twee weken na de val van het kabinet hebben GroenLinks en PvdA besloten met een gezamenlijke lijst de verkiezingen in te gaan. Afgelopen maandag bleek dat een overgrote meerderheid van de leden van beide partijen vóór de verregaande samenwerking is.
Donderdag kwam daar nog de kandidatuur van de gedroomde lijsttrekker Frans Timmermans bovenop. Er kunnen zich uiteraard nog tegenkandidaten melden, maar Timmermans heeft in elk geval de steun van zowel GroenLinks-leider Jesse Klaver als PvdA-fractievoorzitter Attje Kuiken. Ook andere mogelijke kandidaten, zoals de Amsterdamse PvdA-wethouder Marjolein Moorman en de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb, steunen zijn kandidatuur.
De geoliede machine kwam niet zomaar op gang, achter de schermen hadden Klaver, Kuiken en de partijbesturen al voorbereidingen getroffen. Volgens GroenLinks-voorzitter Katinka Eikelenboom lagen de draaiboeken voor wat er moest gebeuren na een vervroegde val van het kabinet al maanden klaar.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
Het ogenschijnlijke gemak doet bijna vergeten hoe moeizaam en lang de aanloop is geweest. De afgelopen twee decennia klonk steeds weer de roep om linkse samenwerking, maar die leidde vrijwel nooit tot concrete stappen. Zo waren er in 2015 welwillende geluiden te horen bij zowel de PvdA als GroenLinks om samen te werken op programmapunten, maar tot een gezamenlijk partijprogramma kwam het niet. Tijdens de verkiezingscampagne van 2017 bevocht links elkaar onverminderd.
In de jaren daarna was het vooral GroenLinks-leider Jesse Klaver die bleef hameren op samenwerking. Die leek dichtbij toen GroenLinks, PvdA en SP in 2020 bijeen kwamen om stelling te nemen tegen de belastingplannen van het toenmalige kabinet. Ondanks het succes kwam het opnieuw niet tot een doorbraak; vooral de SP hield de boot af en bleef vasthouden aan het eigen programma.
Klaver zette daarna tijdens de verkiezingscampagne van 2021 zijn lijn door. Hij zocht nauwelijks de confrontatie met zijn linkse opponenten. Na de verkiezingen, die voor links teleurstellend verliepen, pakte PvdA-leider Lilianne Ploumen de handschoen op en maakten de twee partijen bekend dat ze in de formatie één blok zouden vormen.
Het is die samenwerking die nu uitmondt in één lijst en één premierskandidaat. Nadat Ploumen een jaar geleden uit Den Haag vertrok, ging haar vervanger Kuiken op de ingeslagen weg voort. In aanloop naar de Provinciale Statenverkiezingen van maart dit jaar kwam het tot de eerste grote stap: de partijen zouden als één fractie de Eerste Kamer ingaan.
Dat GroenLinks en PvdA zo snel na de val van het kabinet hun zaken op orde hebben, is dus vooral het resultaat van jarenlang de geesten rijp maken door onder anderen Klaver en Kuiken. Door hun succes moeten juist zij nu een stap opzijzetten. Klaver maakte woensdag wereldkundig dat hij afziet van het lijsttrekkerschap en dat de linkse samenwerking een ‘nieuw gezicht’ behoeft. Een dag later sprak hij steun uit voor Timmermans. Ook Kuiken schaarde zich donderdag achter haar partijgenoot als kandidaatlijsttrekker.
Voor Kuiken lijkt dat geen opoffering. Weliswaar zit ze al sinds 2006 namens haar partij in de Kamer, ze heeft nooit de ambitie kenbaar gemaakt een groot links blok te willen leiden. Bovendien was ze nog maar ruim een jaar fractievoorzitter na het vertrek van Ploumen en sinds juni vorig jaar politiek leider.
Dat ligt anders voor Klaver. Hij is al acht jaar partijleider en in die jaren heeft hij er geen geheim van gemaakt de eerste linkse premier in ruim twee decennia te willen zijn. ‘Als ik heel eerlijk ben, zou ik heel graag lijsttrekker zijn geworden’, zei hij deze week in het AD. Met zijn stap opzij wil hij vooral laten zien dat ‘we echt bereid zijn onze persoonlijke ambities opzij te zetten voor iets dat groter is’.
De afgelopen jaren zijn partijpolitieke belangen terzijde geschoven om tot deze samenwerking te komen. Maar het fundament ligt er nog maar net; er moet nog een heel bouwwerk bovenop komen. Het helpt dat iedereen zich deze week haastte om steun aan Timmermans uit te spreken. Dat voorkomt een mogelijk pijnlijke lijsttrekkersstrijd, zoals de PvdA die bijvoorbeeld eind 2016 beleefde tussen Diederik Samsom en Lodewijk Asscher.
Inhoudelijk moeten de partijen nog tot een programma komen waarin alle stromingen zich kunnen vinden. Dat lijkt op het eerste gezicht niet moeilijk. GroenLinks en PvdA zijn de afgelopen jaren immers naar elkaar toegegroeid. In diverse stemwijzers verschilden ze bijvoorbeeld op bijna geen enkel standpunt. Maar de partijen zullen een eenduidig en duidelijk verhaal naar buiten moeten brengen. Zo moeten ze beslissen op welke thema's de nadruk ligt, zoals klimaat of werkgelegenheid.
Daarnaast moeten ze nadenken over de strategie na de verkiezingen. Ze zullen een plek aan de onderhandelingstafel willen en daar zijn de verschillen misschien nog wel het grootst. Waar bestuurderspartij PvdA vaker bereid bleek compromissen te sluiten, koos GroenLinks in het verleden voor de harde lijn. Als de inhoudelijke hordes zijn genomen, zal dat de echte lakmoesproef zijn.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden