N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Ter Apel Het Groningse dorpje hield zich vast aan alle toegezegde steun van Rutte IV om de asielcrisis te verlichten. Maar toen viel het kabinet.
Begin 2019 zit Jaap Velema, sinds een paar maanden burgemeester van Ter Apel, in de hal van het ministerie van Justitie. Als wethouder in Hoogezand-Sappemeer en daarna in Veendam was de Haagse wereld van de ministeries altijd ver weg. Nu heeft hij de trein genomen met een missie: hij gaat minister Ferdinand Grapperhaus om vijf extra agenten vragen.
De beige marmeren muren en de hoge plafonds doen Velema aan een hotel denken. In de hal waar hij zit te wachten, ziet hij Grapperhaus voorbij lopen, een groep ambtenaren achter zich aan. Net een toneelstuk, denkt Velema.
Hij is ingepland tijdens de lunch van de minister. De CDA’er toont bij een bakje yoghurt met muesli begrip: prima Jaap, vijf extra agenten. Zo simpel blijkt het later niet te liggen.
Ruim twee jaar later, in juni 2022, reist Velema weer naar Den Haag. Dit keer naar de Tweede Kamer, om aandacht te vragen voor de onophoudelijke asielproblemen waar Ter Apel mee kampt. Het bezoek is een initiatief van alle fractievoorzitters uit de gemeenteraad, om de parlementariërs duidelijk te maken dat de veiligheidssituatie in hun dorp onhoudbaar is.
Voor Velema loopt de ontmoeting uit op een deceptie. Weinig Kamerleden lijken doordrongen van de ernst van de situatie. Hij smeekt ze te helpen een einde te maken aan de al maanden durende situatie waarbij asielzoekers in tenten, op stoelen of op de grond moeten slapen. „Dit gaat zo niet langer.” Aan het einde van zijn betoog, waarin hij benadrukt „dat er nu écht iets moet gebeuren”, wordt het hem te veel. „Ik maak mij ernstig zorgen.” Geëmotioneerd drukt hij zijn microfoon uit.
„Het was pure onmacht wat je daar zag,” zegt hij in oktober dat jaar tijdens een lang gesprek met NRC in zijn werkkamer op het gemeentehuis. Dan staat Velema (59) op en pakt zijn tas om te laten zien dat het gele bezoekerslintje van de Tweede Kamer nog altijd aan het hengsel zit. „Als aandenken.”
Zijn aan de Tweede Kamer geuite vrees is dan al uitgekomen. Op het dieptepunt moesten zevenhonderd asielzoekers buiten slapen, onder erbarmelijke omstandigheden. Het gevolg: chaos en spanning in het asielzoekerscentrum en overlast in het dorp. Maar toen de asielzoekers voor de poorten verdwenen, waren de problemen in Ter Apel niet voorbij.
NRC volgde de ontwikkelingen in het dorp sindsdien nauwgezet, dook in de (ontstaans)geschiedenis van het asielcentrum, achterhaalde (vertrouwelijke) documenten en zag hoe Ter Apel telkens in de steek wordt gelaten door de Tweede Kamer en andere gemeenten. En dat een groep van enkele honderden asielzoekers, die nauwelijks kans maakt om te mogen blijven, ondertussen voor steeds meer problemen zorgt en inwoners tot wanhoop drijft. Velema: „Het zou arrogant zijn om te zeggen dat ik de boel in de greep heb.”
Dat alle asielzoekers die in Nederland aankomen langs Ter Apel moeten, berust op toeval. Het Groningse veendorp raakt in 1994 in grote problemen. De fabriek waar jarenlang puzzels en spelletjes als Dokter Bibber werden gemaakt, sluit de deuren. Kort daarna gaat ook het munitiedepot van de NAVO aan de rand van het dorp dicht. Honderden mensen verliezen hun baan. Een ramp voor een regio waar bijna een kwart van de beroepsbevolking werkloos is.
De burgemeester doet in 1994 een beroep op het kabinet om banen te creëren. Het eerste kabinet-Kok overweegt het NAVO-terrein te gebruiken als detentiecentrum voor asielzoekers die uitgezet moeten worden. Uitgeprocedeerde asielzoekers verblijven dan nog in reguliere gevangenissen verspreid door het land. Het kabinetsplan is een reactie op een ambtelijk advies, dat concludeert dat het accent van het asielbeleid meer op „instroombeheersing” en „verwijdering” moet worden gelegd. „Dat zal moeten leiden tot een nieuwe balans in het asielbeleid tussen ontmoediging en humanitaire gastvrijheid.”
Ter Apel zal uitgroeien tot hét asielcentrum van Nederland
In Den Haag bestaan alleen nog twijfels over de ligging van Ter Apel, nabij de Duitse grens, in de hoek van Zuid-Groningen. „Het ligt wel erg decentraal”, staat in een vertrouwelijke nota. Uiteindelijk geven de werkgelegenheid en de structurele financiële vergoeding die de gemeente jaarlijks gaat ontvangen de doorslag. Ter Apel zal in de decennia die volgen, uitgroeien tot hét asielcentrum van Nederland. Met een gevangenis, een opvangplek voor tweeduizend asielzoekers en uiteindelijk het enige aanmeldcentrum van het land. Voor het dorp wegen de voordelen daarvan jarenlang op tegen de nadelen.
Dat verandert in 2015, als er door de oorlog in Syrië steeds meer asielzoekers naar Nederland komen. De honderden mensen die er normaliter per week aankomen, melden zich nu dagelijks aan de poort. Met de Syriërs komt een nieuwe groep asielzoekers mee: mannen uit onder meer Marokko en Algerije. Ze gaan al snel ‘veiligelanders’ heten, omdat ze nauwelijks kans maken op asiel door hun veilige land van herkomst. Maar zo lang hun asielprocedure loopt, hebben ze recht op opvang en veroorzaken ze veel overlast.
De wachtrijen voor de poorten van het aanmeldcentrum zijn verdwenen, op het veld groeit weer gras. Foto Ramon van Flymen/ANP
Sommige bewoners zijn dat al snel zat. Ze richten een burgerwacht op – zeer tegen de zin van de burgemeester. Met succes doen ze een beroep op een gemeentelijke subsidiepot van 5.000 euro. Volgens de afspraken met de gemeente zijn de vrijwilligers „de ogen en oren van de politie”. In de praktijk ontvangt de gemeente al snel „signalen” dat de leden asielzoekers om legitimatiebewijzen vragen en eigenhandig asielzoekers uit winkels zetten. Daarop stopt de samenwerking.
Niet lang daarna steekt een asielzoeker een lid van de burgerwacht met een mes, nadat hij hem betrapte op diefstal. „Dat incident hakte er diep in bij bewoners”, herinnert Velema zich, die een half jaar na de steekpartij aantrad als burgemeester. „Het gevoel van onveiligheid leefde toen al sterk in het dorp. En inwoners vonden dat de problemen werden ontkend door de lokale politiek.”
Veel sollicitaties heeft René Paas, de commissaris van de koning in Groningen, in 2018 niet ontvangen voor de burgemeestersvacature van de nieuwe fusiegemeente Westerwolde, waar Ter Apel onder valt. „Er ligt een mooie, spannende taak voor je”, zegt Paas op 19 december tegen Velema bij diens installatie.
Eén inwoner is die periode minder diplomatiek tegen Velema. Kapper Robert Rep fulmineert over de problemen, die volgens hem zijn te herleiden tot de asielzoekers in het dorp terwijl de politiek daar niets tegen doet. „We worden voor de gek gehouden,” zegt de kapper.
Rep is een oude bekende van Velema, wiens ouders in de jaren zestig een stel- en wagenmakerij hadden in de Hoofdstraat in Ter Apel. Een deur verder zat een kapsalon. Toen daar op een dag de baldadige zoon van één van de kapsters voor straf werd opgesloten in het schuurtje achter de winkel, ging de kleine Velema naast het schuurtje zitten om hem gezelschap te houden. Velema: „Dat kereltje was de boze man die daar tegenover me stond.”
Na zijn installatie heeft Velema intensief contact met Den Haag. Er worden allerlei maatregelen tegen de overlast genomen. Zo komen er naar Rotterdams voorbeeld ‘ketenmariniers’, die de samenwerking tussen alle betrokken organisaties moet verbeteren. Er komt een speciale, beveiligde buslijn voor asielzoekers tussen Emmen en Ter Apel. En om gedupeerde ondernemers te compenseren, wordt een financiële regeling opgetuigd. Tot teleurstelling van Velema blijken extra agenten niet voorhanden in de regio Groningen.
Wat blijft, is de onvrede onder een deel van de bewoners, al wordt het even rustig als er in 2020 door corona minder asielzoekers naar Nederland komen. Als de pandemie voorbij is, belandt het dorp al snel weer in de oude situatie.
De onrust in met name het centrum van het dorp leidt, met hulp van leden van de burgerwacht, tot de oprichting van de PVV. Bij de verkiezingen in maart 2022 behaalt de partij drie van de 21 raadszetels. Hun lijsttrekker: Robert Rep. „De cirkel was rond”, zegt Velema grappend. Dan, serieus: „Ik zei na zijn installatie als raadslid: ‘Welkom.’ En dat meen ik, want uiteindelijk moeten we er hier samen uit zien te komen.” Maar Velema heeft „Robert” ook gewezen op artikel 1 van de grondwet, zegt hij: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.
Al een paar maanden later blijkt dat lastig te zijn, als het aantal asielzoekers dat zich meldt Ter Apel te veel wordt door een chronisch gebrek aan opvangplekken elders in het land. De beelden van het volle grasveld zijn dagelijks in het nieuws. Het verkleint de animo bij andere gemeentes om te hulp te schieten, wat Van der Burg ook probeert.
NRC