Op de rand van een veertig meter hoge, nergens afgeschermde spoorbrug loopt een man. De afgrond lijkt voor hem niet te bestaan. Dat geldt dan ook voor de camera(man) die de wandelaar op zijn pad begeleidt, in deze verbijsterende scène uit Leonard Retel Helmrichs Stand van de maan (2004): de lange, zwenkende shots zweven aan alle kanten van de spoorloper, zelfs óver de brugrand – alsof de camera lucht wordt en vervloeit met ’s mans wilskracht.
Een meester van onmogelijke camerastandpunten, zo werd documentaire-visionair Leonard Retel Helmrich door The New York Times genoemd. Een uitvinder, zo beschouwde hij zichzelf. Om de voor hem typerende, van de zwaartekracht losgezongen beeldtaal te kunnen realiseren ontwikkelde hij hulpmiddelen waarmee hij zijn digitale camera van zijdelingse handvatten voorzag. Voor de spoorbrug-scène uit Stand van de maan bouwde hij uit bamboe en een fietswiel een meterslange hengel; deze bamboo crane bediende hij vanaf het karretje dat naast de wandelaar op de rails werd voortgeduwd.
Over de auteur
Kevin Toma schrijft voor de Volkskrant over film, met een speciaal oog voor filmmuziek en horror.
Afgelopen zaterdag overleed Retel Helmrich, 63 jaar oud. De cinema verloor daarmee een hoogst oorspronkelijke filmmaker: niet velen kunnen het virtuoze, het zinnelijke en het spirituele zo pakkend en met zo veel energie versmelten, of het nu om een man op een Indonesische spoorbrug gaat of haringvissers uit Katwijk aan Zee (Hollandse nieuwe, 2012). Eigenlijk ging zijn stem al zes jaar geleden verloren, toen Retel Helmrich in Beiroet een hartstilstand kreeg tijdens de montagefase van The Long Season, rond een Syrisch vluchtelingenkamp in Libanon. Hersenletsel, opgelopen bij de langdurige reanimatie, maakte werken onmogelijk en zou indirect leiden tot de longcomplicaties waaraan Helmrich overleed.
Dat einde contrasteert wrang met Retel Helmrichs oeuvre. Zijn films getuigen van een onstilbare honger naar beelden, beweging, geluiden, mensen, dieren. Een honger die door de intuïtieve stijl meteen op het publiek overslaat. ‘Ik film vanuit mijn gevoel’, vertelde Retel Helmrich in 2010 aan de Volkskrant. ‘Ik begin eerst, met een draaiende camera, te observeren: wat is hier aan de hand, hoe liggen de verhoudingen, wie draagt het drama? Daar probeer ik dichterbij te komen, nog steeds met een draaiende camera. Zo kom je in een flow die heel lang kan duren. Ik zet de camera ook altijd pas uit als een gebeurtenis voorbij is.’
Retel Helmrich werd in 1959 geboren in Tilburg, als telg van een Nederlands-Javaans gezin dat twee jaar eerder uit Indonesië was gevlucht. Single shot cinema, zo doopte hij zijn methode, die hij op het spoor kwam nadat hij net aan de Filmacademie was afgestudeerd. Als regie-assistent van Pim de la Parra kreeg hij de leiding over de duikopnamen van diens Odyssee d’amour (1987). Tot zijn verbazing merkte hij hoe gewichtloos en soepel de camera zich onderwater liet bedienen, bevrijd van de beperkingen van het statief. Dat moest ook op het vasteland kunnen, dacht Retel Helmrich.
Gesteund door zus Hetty Naaijkens-Retel Helmrich, die zich vanaf de korte documentaire Moving Objects (1991) als zijn producent opwierp, zocht hij naar middelen om dat doel te bereiken. Zonder haar zou zijn carrière totaal anders zijn verlopen. Retel Helmrich voelde nooit de drang om naar Indonesië te reizen, maar Hetty haalde hem toch over. Hij werd verliefd op het land, en maakte er de films die hem wereldfaam zouden bezorgen.
Nergens kwam zijn single shot cinema zo goed tot zijn recht als in Stand van de zon (2001), Stand van de maan (2004) en Stand van de sterren (2010). Onnavolgbaar is het, zoals Retel Helmrich de maatschappelijke, politieke en religieuze realiteit van Indonesië spiegelt in zijn portret van een straatarme familie in Jakarta. Twaalf jaar lang dompelde hij zich onder in de microkosmos van oma Rumidjah (afkomstig uit hetzelfde dorp als zijn moeder), haar kleindochter en nietsnutten van zoons. Dat deed hij met een empathische blik die het grote met het kleine mengt, het intieme met het epische. Zoals in de scène uit Stand van de maan, waarin een vliegje op de muur wordt verorberd door een salamander die zelf wegglipt achter een wapenschild. Retel Helmrich, in gesprek met de Filmkrant: ‘Ik ben bewuster naar dingen om me heen gaan kijken, ben gaan werken met wat ik visuele haiku’s noem.’
Zulke beeldgedichten zijn ook uitnodigingen aan de toeschouwer om méé te dichten: zie ik een sterrenhemel, of dauw op een rijstveld? De trilogie leverde Retel Helmrich talrijke prijzen op, waaronder de Grote Juryprijs (voor Maan) en Speciale Juryprijs (voor Sterren) op het Sundance Film Festival. Op het International Documentary Filmfestival Amsterdam won hij tot twee keer toe de hoofdprijs, met Maan en Sterren.
Retel Helmrich, die in 2018 werd geridderd in de Orde van de Nederlandse Leeuw, was minstens zo trots op het veel kleinschaligere, en toch veelomvattende Promised Paradise (2006), waarin een poppenspeler de creatieve confrontatie aangaat met een terrorist die in 2002 een bomaanslag pleegde op Bali. Het was ook deze film die hem aan de New York University een vaste aanstelling als filmdocent bezorgde. Stand van de sterren monteerde hij – samen met Hetty’s zoon Jasper Naaijkens – terwijl hij les gaf aan de universiteit van Harvard. De principes van de single shot cinema verspreidde hij ook als cameraman voor de (speel)films van anderen.
Buiten Het Phoenix Mysterie (1990) waagde Retel Helmrich zich als regisseur nooit aan fictie. Liever stroomde hij mee met de werkelijkheid, aldus Hetty Naaijkens-Retel Helmrich. ‘Ik wil niet voor God spelen, zei hij altijd.’
3 keer Leonard Retel Helmrich
‘De werkelijkheid is niet opgedeeld in stukjes. Alles is met elkaar verbonden. Gebeurtenissen lopen in elkaar over. Dat gevoel wil ik in mijn films overbrengen.’ Leonard Retel Helmrich, in een interview met Indisch maandblad Moesson.
Voordat hij onafhankelijk filmmaker werd, verdiende Leonard Retel Helmrich de kost op manieren die hem een stuk minder lagen. Hij werkte als tv-regisseur en tekende en schreef voor de Nederlandse editie van Donald Duck.
Om zijn single shot cinema-aanpak door te geven aan anderen, produceerde Retel Helmrich de Comodo ORBIT. Deze digitale camera met handzame grepen werd al snel geïmiteerd door Chinese fabrikanten, waarna Retel Helmrich de ORBIT van de markt haalde.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden