Niemand anders dan Christopher Nolan zou zich wagen aan een zomerblockbuster over Robert Oppenheimer, de ‘vader van de atoombom’. De Volkskrant schoof digitaal aan bij de regisseur en zijn hoofdrolspelers om ze naar de kern van de zaak te vragen.
Niets ontsnapt zomaar aan het brein, of de mond, van Christopher Nolan, ’s werelds vermaardste maker van doorwrochte groot-groter-grootstblockbusters. De 52-jarige cineast – toegeknepen ogen, majestueuze inhammen – oogt en klinkt als een professor van het niet-verstrooide type als hij zijn werkwijze uiteenzet. Dat je in de scriptfase van films nooit aan acteurs moet denken, bijvoorbeeld.
‘Daarin probeer ik zeer gedisciplineerd te zijn. Als je wel aan een acteur denkt, schrijf je naar die acteur toe: dan stel je je iets voor wat al gedaan is. Vooral als het om historische personen gaat, zoals Oppenheimer. Dan moet je niet al bezig zijn met wie je gaat strikken.’
Over de auteur
Bor Beekman is sinds 2008 filmredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft recensies, interviews en langere verhalen over de filmwereld.
J. Robert Oppenheimer, de ‘vader van de atoombom’, voerde in de jaren veertig van de vorige eeuw een leger wetenschappers aan. In de woestijn bij Los Alamos, in de Amerikaanse staat New Mexico, ontwikkelden ze een wapen dat de mens in staat stelde de mensheid uit te wissen, met één druk op de knop. Oppenheimer ervoer na de verwoesting van Hiroshima en Nagasaki zowel trots als schuldgevoel over ‘zijn’ uitvinding. In de jaren vijftig, toen de Amerikaanse overheid hem klemzette tijdens de zogenoemde ‘communistenjacht’, viel hij diep: van volksheld die op de cover van Time prijkte, verwerd hij tot vermeend spion.
Oppenheimer, vanaf deze week in de bioscoop, brengt de allereerste atoomproef op ongekende, betoverende en beangstigende wijze in beeld, zonder computereffecten. De film voert de kijker mee in het grillige gemoed en de hybris van de briljante theoretisch natuurkundige. Er zit ook een waarschuwing in: de militaire en politieke machthebbers kunnen de wetenschap na gedane arbeid subiet opzijschuiven, zelfs vervolgen.
Nolan, die zelf het script schreef, baseerde zich op het vuistdikke American Prometheus, de met de Pulitzerprijs bekroonde biografie uit 2005. Schrijvers Kai Bird en Martin J. Sherwin werkten daar een kwart eeuw aan. Als je de foto op het omslag ziet, van Oppenheimer met hoed op en een sigaret in de mondhoek, lijkt de casting van de hoofdrolspeler een fluitje van een cent.
Nolan, minzaam glimlachend: ‘Toen het script eenmaal af was, zat ik daar met het boek dat ik bewerkte. De man op het omslag staarde me aan, met zijn ongelooflijk intense blik, die blauwe ogen. Ik keek wat naar die foto, en ik wist wie dit kon doen.’
De Ierse acteur Cillian Murphy is wellicht het bekendst vanwege zijn ijzingwekkend kalme rol als oorlogsveteraan en misdaadkoning Tommy Shelby in de serie Peaky Blinders. Hij speelde ook een reeks bijrollen in Nolans films: in sciencefiction-epos Inception, in oorlogsspektakel Dunkirk en in de Batman-trilogie, als Scarecrow. ‘Het klopte volkomen’, zegt Nolan. ‘Wat ik zocht, was intense subjectiviteit. Het publiek moet alles ervaren door de ogen van Oppenheimer, moet in zijn hoofd zitten, empathie voelen. Niemand kan dat beter dan Cillian. Hij en ik hebben ook een heel eenvoudige werkrelatie, zonder ego of verborgen agenda.’
Murphy was verrast door het verzoek van Nolan. ‘Het kwam zomaar, maar zo gaat dat altijd bij Chris: je weet nooit wanneer hij je gaat bellen. Ik voelde me overweldigd, moest even gaan zitten. Hij vloog naar Ierland en gaf me het script, dat ik in zijn hotelkamer las. En daarna zeg je uiteraard gewoon ja, want het is Chris.’
De 47-jarige acteur zit tijdens het interview naast zijn medespelers Emily Blunt, Robert Downey jr. en Matt Damon. Ook zij beamen de unieke Hollywoodstatus van Nolan, de regisseur die op een andere schaal lijkt te werken dan zijn collega’s.
‘Als hij je vraagt, dan ren je’, zegt Emily Blunt, die Oppenheimers echtgenote speelt. ‘Je zou een raketpak aandoen, als het kon. Hij is zo ambitieus. Je weet dat je als acteur op je allerbest zal moeten zijn, wat ook wel zenuwslopend is. Toen ik het script las, verwachtte ik een biopic (biografische film, red.), maar het ontspint zich als een achtervolgingsthriller, of horror.’
Downey jr. speelt atoomcommissievoorzitter Lewis Strauss, een van de aanjagers van de latere verhoren van Oppenheimer. ‘Mijn relatie met Nolan? Toen Iron Man uitkwam in 2008 zeiden al mijn vrienden: ja geweldig, die gaat het goed doen – tot The Dark Knight uitkomt.’ Nolans middelste Batman-meesterstuk verscheen twee maanden na de Marvel-superheldenhoeksteen met Downey jr. als uitvinder en ‘Iron Man’ Tony Stark. ‘Zoals wij allemaal leven in de schaduw van existentiële nucleaire vernietiging, zo leefde ik in de schaduw van het uitblijvende telefoontje van Chris Nolan, die nooit eens belde of ik in een film wilde spelen. En nu zitten we hier!’
Matt Damon speelde eerder al eens een astronaut in Nolans Interstellar en is in Oppenheimer te zien als de militaire commandant van Amerika’s geheime atoomproject. ‘Ik had een afspraak gemaakt, een soort heilige afspraak met mijn vrouw, en onze therapeut, dat ik een poos niet zou werken, om tijd thuis door te brengen. Maar ik had, en dat is geen leugen, één clausule bedongen: behalve als Chris Nolan belt. De therapeut zei: hoe groot is die kans? Heel klein, zei ik, maar je weet het nooit. En uiteraard belde hij toen.’
De Volkskrant zou Nolan en zijn acteurs de dag na de première van Oppenheimer spreken, in Londen. Maar het al maanden geplande publiciteitscircus werd vorige week plots naar voren geschoven, naar later bleek vanwege de toen al dreigende acteursstaking. Via een videobelverbinding konden de Hollywoodacteurs toch nog wat vragen beantwoorden van de Europese pers. Voorlopig waren het hun laatste promotieactiviteiten. Ook Nolan heeft sindsdien zijn werk neergelegd, uit solidariteit.
De regisseur, over zijn al vaak in films verpakte fascinatie voor wetenschap (elektriciteit in The Prestige, wormgaten in Interstellar): ‘Dat ontstond al toen ik opgroeide in de jaren zeventig, de tijd van George Lucas’ eerste Star Wars-film. Via sciencefiction raakte ik als kind geïnteresseerd in de bijbehorende wetenschap. En dan denk ik specifiek aan Carl Sagans televisieserie Cosmos (1980), die ook goed aansloot bij de interesse van een kind van een jaar of 10.’
‘Voor Interstellar werkte ik voor het eerst met Nobelprijswinnaar en theoretisch natuurkundige Kip Thorne’, vervolgt Nolan. ‘Hij toonde me de dramatische mogelijkheden van het wetenschappelijke perspectief. Via de wetenschap kom je op vertelwijzen die normaal gesproken onvoorstelbaar zijn. Ik denk dat Interstellar een soort vertrekpunt voor me vormde. Daarna, bij Tenet bijvoorbeeld (zijn tijdreisblockbuster uit 2020, red.), hielp Kip Thorne me met de vraag hoe de sciencefiction in de film zou beantwoorden aan de natuurkundige wetten.’
In zijn eveneens in de film gevatte jonge jaren werkte Oppenheimer aan de kwantumtheorie, voortbouwend op Einsteins ontdekkingen. ‘In die tijd werd onze kijk op materie, op hoe onze wereld in elkaar zit, volledig herzien. Wetenschappers, onder wie Oppenheimer, stelden zich een wereld voor die niemand anders echt kan begrijpen, tot de dag van vandaag. Iets magisch, is het bijna: kwantummechanica is nog steeds een mysterie. Als kijker hoef je het ook niet te begrijpen. Je hoeft slechts die revolutionaire opwinding te ervaren. Dat is wat ik probeer over te brengen met Oppenheimer: dat je voelt wat hij voelde.’
Lees ook onze recensie van Oppenheimer
Cameraman Hoyte van Hoytema tovert hoofdrolspeler Cillian Murphy op majestueuze wijze op het doek.
Hoofdrolspeler Murphy kreeg voorafgaand aan de opnamen wel wat natuurkundige bijscholing van Kip Thorne. ‘Hij heeft nog les gehad van Oppenheimer en kon me wat bruikbare details over hem vertellen. Maar als leek, als acteur, is het onmogelijk om ook maar iets van de basis van de kwantummechanica te begrijpen. Chris doet dat trouwens wél. Voor mijn spel als acteur richtte ik me op de tol van al die kennis, de last op Oppenheimers schouders. Ik had het er met Matt over, die iets soortgelijks meemaakte bij Good Will Hunting (Gus van Sants drama uit 1997 met Damon als wiskundig genie, red.). Dat je die vergelijkingen wel uit je hoofd kunt leren, om ze dan in de film als een soort hiërogliefen op een schoolbord te kalken – wat overigens best een goed gevoel geeft. Maar het is onmogelijk om zelfs maar te denken over wat het betekent én tegelijk in je personage te blijven.’
Voor Oppenheimer brak Nolan met Warner Bros., tot dan toe de vaste financier en distributeur van zijn oeuvre. De filmmaker was het oneens met het voornemen van de studio om films al meteen bij de release ook op het eigen HBO Max-platform uit te willen brengen. Bij concurrent Universal bedong hij een imposant, mogelijk zelfs uniek eisenpakket: een budget van 100 miljoen dollar, volledige artistieke zeggenschap, 20 procent van de bruto opbrengst en minstens honderd dagen exclusieve vertoning in de bioscopen. Nolan geldt dan ook als Source: Volkskrant