Als een soort avontuur, ervoer Judith de Zoete het toen haar vader in 1943 vertelde dat ze een poosje bij andere mensen zou gaan wonen. Onder een brug wachtte de 11-jarige op de onbekende die haar naar het onderduikadres zou brengen. Haar vestje mocht ze achterlaten, de opgestikte gele ster hoefde ze niet langer te dragen.
‘Vandaag is de laatste dag dat de Duitsers de Joden in Nederland dulden. Moet iedereen naar Vught? Mijn man en ik gaan niet’, schreef De Zoetes moeder in april 1943 in haar dagboek. Voor hun drie dochters hadden ze de maanden ervoor al verschillende onderduikadressen gevonden, zelf konden ze terecht op de zolder van de Rotterdamse Breepleinkerk. Niemand kon voorspellen dat ze daar twee jaar zouden doorbrengen, in de kleine, donkere ruimte naast het orgel.
Tot 2006 sprak Judith de Zoete zelden over de oorlog. En als de Breepleinkerk dat jaar niet op zoek was gegaan naar de mensen die er verborgen hadden gezeten, was dat waarschijnlijk zo gebleven. ‘Pas daarna liet mijn moeder voor het eerst de brieven, dagboeken en foto’s zien uit die tijd’, zegt dochter Hadassah Cohen. ‘We zijn zo blij dat de kerk die oproep deed, daardoor werd de Holocaustlade van mijn moeder eindelijk geopend.’
‘Ik wist niet waar mijn ouders waren. In het begin kregen we soms een brief, maar de laatste jaren wisten we niets van elkaar’, vertelde de op dat moment 90-jarige De Zoete in de vorig jaar uitgezonden documentaire Het Achterhuis van Rotterdam. In vloeiend Nederlands blikte ze terug op de onderduiktijd in het land waar ze al meer dan zeventig jaar niet meer woonde.
‘Totdat de oorlog begon wist ik niet wat Joods zijn was en wist ik niet dat ik een Jodin was. Het was geen onderwerp van gesprek.’ De Zoete en haar zussen werden geboren in Indonesië, waar hun vader als apotheker voor het Nederlandse leger werkte. Het gezin, dat ze omschreef als ‘gelukkig en gezellig, zonder politiek’, keerde eind jaren dertig terug naar Nederland.
Na de oorlog wachtte de familie een nieuw bestaan in Israël. Voor herinneringen was geen tijd. Ieder had zijn eigen verhaal te verwerken. De Zoete werd verpleegkundige en werkte op een hectische operatiekamer, die ze uiteindelijk verruilde voor de kraamafdeling. Met haar man kreeg ze drie dochters, met wie ze Nederland nog af en toe bezocht.
Haar familiegeschiedenis werd in 2020 opgetekend door haar nicht Daphne Geismar in het boek Invisible Years. De Zoete sprak veel met haar over de inhoud van ‘de lade’; ‘omdat mensen moeten begrijpen dat het een verschrikkelijke tijd was, en het nooit meer mag gebeuren’.
‘Toen bleek er een brief te zijn, die wij eigenlijk pas na haar dood hadden mogen lezen’, zegt dochter Hadassah. Daarin legde ze uit waarom ze nooit zo warm en open was geweest als andere moeders. De Zoete had nooit aan iemand verteld dat ze op haar laatste onderduikadres werd misbruikt. ‘Zelfs mijn vader, die een jaar voor die onthulling stierf, heeft het nooit geweten. Het tekende haar, al keek ze zelf terug op een goed leven. Ze was enorm trots op het werk dat ze deed en op onze familie.’
Op zaterdagochtend 27 mei overleed De Zoete in haar slaap in haar woonplaats Shimshit in het noorden van Israël. De avond ervoor at ze met de hele familie aan de lange tafel in de binnentuin die ze deelde met haar dochters.
Haar lichaam doneerde ze aan de wetenschap. Cohen: ’Vroeger moest een afscheid hier worden uitgevoerd door een religieus instituut, dat wilde ze op deze manier voorkomen. En bovendien vond ze een ceremonie niet nodig om iemand te herdenken, dat doe je in je hart.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden