Melk mag je ze officieel niet noemen: het is ‘sojadrank’ of ‘-drink’. Sojadrank was de eerste plantaardige melkvervanger. Daarna volgden dranken op basis van rijst, haver, amandelen, cashewnoten, hazelnoten, kokos en sinds kort ook erwten. Allemaal heel gezond, zeggen de fabrikanten.
Maar zo gezond zijn de meeste plantenzuiveldranken niet. Koemelk en andere dierlijke zuivel zijn in Nederland een belangrijke bron van eiwitten, vitamines B2, B12 en calcium, zegt het Voedingscentrum. Zo bevat melk gemiddeld 3,5 procent eiwit. Maar de voedingswaarde van de meeste melkvervangers komt daarbij niet in de buurt. Ze bevatten geen of nauwelijks eiwit en van nature nauwelijks vitaminen of mineralen. Uitzondering zijn sojamelk en erwtenmelk, die bijvoorbeeld wel meer eiwit bevatten. Maar ook daar worden vitaminen en mineralen (calcium) aan toegevoegd, die van nature in melk zitten. ‘Voor de meeste plantaardige melkvervangers geldt dat je zelfs beter water zou kunnen drinken, dat is duurzamer en net zo gezond’, zegt hoogleraar Kasper Hettinga van de Wageningen Universiteit, gespecialiseerd in melk en melkvervangers.
Over de auteur
Loethe Olthuis schrijft sinds 1998 over voeding en duurzaamheid voor de Volkskrant en is de auteur van het boek Zin en onzin in de supermarkt.
Plantaardige zuiveldranken zijn knutselproducten. Om ze nog wat body en smaak te geven, worden er vaak aroma’s, verdikkingsmiddelen, zuurteregelaars en zelfs suiker en zout toegevoegd. Niet direct ongezond, maar in melk zit dat allemaal niet. Tenslotte zijn melkvervangers prijzig: soms wel drie keer zo duur als gewone melk.
Toch hebben plantendranken wel wat gezondheidsvoordelen. Ze bevatten meestal veel minder calorieën dan zelfs magere melk. De meeste bevatten een beetje voedingsvezel. Er zit geen lactose, verzadigd vet en cholesterol in. Aan veel plantendrinks worden bovendien dezelfde vitaminen en mineralen toegevoegd die van nature in koemelk zitten. Maar check dat wel: in biologische dranken zijn zulke toevoegingen bijvoorbeeld niet toegestaan.
Waarom zou je plantaardige zuiveldranken drinken? Omdat je ze lekker vindt. Of omdat je vegan eet. Bovendien zijn melkvervangers net zo veelzijdig als melk. Je kunt ze drinken, maar ook gebruiken in muesli, havermout, baksels of smoothies.
Over het algemeen is plantenmelk wel duurzamer dan koemelk, zegt Hettinga. Uit een studie van de universiteit van Oxford bleek zelfs dat de productie van een glas koemelk bijna drie keer meer CO2 uitstoot dan die van een plantaardige melkvervanger. Voor plantaardige zuivel zijn ook veel minder land, meststoffen en water nodig, zeggen voorlichtingsorganisaties Milieu Centraal en Natuur en Milieu. Toch zijn er onderling behoorlijke verschillen tussen de melkvervangers, benadrukt Hettinga. Zo kunnen er uiteenlopende milieu-, klimaat- en sociale problemen spelen bij de teelt van de ingrediënten.
Ook in de koffie wordt plantenmelk steeds populairder, denk aan haverlatte of sojacappuccino. Een goed idee? Waarschijnlijk wel. Koffie drink je niet zozeer voor je gezondheid, maar voor je plezier. En volgens Milieu Centraal hangt de klimaatimpact van koffie sterk af van de melk die we erin doen. Een plantaardig melkalternatief is dan beter dan gewone melk, maar zwart is het beste.
Sommige plantenmelkjes schuimen prima op, andere nauwelijks. Haver en soja zijn het populairst. Maar bijna alle plantaardige zuiveldranken hebben een barista-versie, die wel goed opschuimt en net zulke lekkere cappuccino belooft als ‘echte’ melk.
Volgens de International Tea & Coffee Academy, opleidingsinstituut voor barista’s, moet je voor goed koffieschuim zo’n barista-versie kopen. Daar zijn extra eiwitten en vetten aan toegevoegd, waardoor de ‘melk’ beter opschuimt en steviger blijft. Maar toch is er vaak weinig verschil tussen de originele drank en het barista-equivalent. Zo zit er in de standaard Oatly-haverdrank 2,9 procent vet en 1,1 procent eiwit: de barista-versie bevat 3 procent vet en 1,1 procent eiwit. Ook de andere plantaardige barista-drankjes bevatten weinig vet en eiwit, terwijl er in ‘echte’ opschuimmelk rond de 4 procent vet en eiwit zit.
‘Hier is nooit wetenschappelijk onderzoek naar gedaan’, zegt Hettinga. ‘Het kan ermee te maken hebben dat plantaardige eiwitten andere eigenschappen hebben dan dierlijke, zodat je minder nodig hebt voor goed schuim. In haver zitten ook nog oplosbare vezels die wellicht meer stabiliteit opleveren. Er kunnen stabilisatoren of schuimmiddelen aan de dranken zijn toegevoegd. En ten slotte kunnen de producenten de ingrediënten zo bewerkt hebben dat ze goed schuimen. Dat zie je niet in de ingrediëntenlijst.’
In amandeldrank en hazelnootdrank zit maar tussen de 0,3 tot 0,8 procent eiwit, hoewel noten ruim 20 procent eiwit bevatten. De smaak komt meestal van aroma’s. Amandelen zijn bovendien enorme waterslurpers. Zo wordt er 6.000 liter water gebruikt om 1 liter amandeldrink te produceren. Extra vervelend aangezien meer dan 80 procent van de amandelen in Californië groeit, waar het al decennialang kurkdroog is. Hazelnoten komen vooral uit Turkije, waar ze vaak door kinderen worden geplukt, meldt Fairtrade.
Rijstdrank is zacht van smaak en wordt daarom vaak aan kinderen gegeven. Niet doen, waarschuwt onder andere de Engelse Food Standards Agency. Rijstdrank heeft nauwelijks voedingswaarde en er kan het giftige arseen in zitten. Rijst is ook behoorlijk belastend voor het milieu, omdat hij veel water nodig heeft om te groeien (tussen de 2.000 en 10.000 liter voor een kilo rijst). Rijstteelt stoot bovendien veel methaan uit, een sterk broeikasgas. Volgens milieuorganisatie Natuur en Milieu heeft rijstdrank na amandeldrank de grootste watervoetafdruk van alle plantenmelkjes en de hoogste CO2-uitstoot.
Kokosdrank heeft een lekker tropisch smaakje, dat vrijwel altijd van aroma’s komt en niet van de paar procent kokos. Kokosvet is ongezond verzadigd vet, maar er zit nog geen 1 procent vet in de drank. De teelt van kokosnoten kost veel water en leidt tot ontbossing en verlies van biodiversiteit.
Sojadrank: de soja voor veevoer komt uit Zuid-Amerika, waar er enorme hoeveelheden bos voor worden gekapt. Maar soja voor sojazuivel komt uit Europa of Canada en wordt duurzaam verbouwd. Omdat ook de voedingswaarde vergelijkbaar met melk is, is sojazuivel eigenlijk de duurzaamste optie.
Haverdrank is populair vanwege zijn neutrale smaak. Haver stelt weinig eisen aan bodem en water. De haver die onder andere Alpro voor zijn haverdranken gebruikt, wordt duurzaam geteeld in Noord-Europa. Dat maakt haverdrank een van de duurzaamste plantaardige zuiveldranken. Maar echt gezond is ook haverdrank niet: er zit bijvoorbeeld nauwelijks eiwit in.
Erwtendrink: gele spliterwten zijn een prima bron van hoogwaardig plantaardig eiwit. De smaak is neutraal. Erwtendrink bevat bijna evenveel eiwitten als sojadrink en de milieu-impact van de erwten, die in Europa worden geteeld, is klein.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden