Het was een koude kermis voor Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie. Vorige maand werd ze uitermate koeltjes ontvangen door de Braziliaanse president Lula. Von der Leyen en Lula stonden meters van elkaar achter hun katheder, gescheiden door de Europese en de Braziliaanse vlag.
Gastheer Lula had een norse boodschap: Brazilië is niet gediend van de extra milieueisen die de Europese Unie stelt aan het handelsakkoord met de Mercosur-landen (Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay). De strijd tegen de ontbossing van het Amazone-gebied kan heel goed door Brazilië zelf worden gevoerd, zonder Europese bemoeizucht.
Maandag en dinsdag komen de EU en de landen van Latijns-Amerika en de Cariben (verenigd in de Celac) bij elkaar voor een topontmoeting in Brussel. Lula hield de Europeanen lang in spanning of hij zou komen, maar uiteindelijk zal hij de top toch bijwonen. Daarmee blijft de EU een gevoelige diplomatieke nederlaag bespaard.
Over de auteurs
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
De laatste top tussen de EU en de Celac vond in 2015 plaats. Dat is veel te lang geleden, zo wordt in Brussel erkend. De EU heeft Latijns-Amerika een beetje verwaarloosd, zoals je geen moeite doet voor een familielid wiens genegenheid vanzelfsprekend wordt geacht. Maar de wereld is veranderd sinds corona en de Russische inval in Oekraïne.
Door het wegvallen van Russisch gas moet Europa op zoek naar alternatieve energiebronnen, en Zuid-Amerika beschikt over grondstoffen die belangrijk zijn voor de energietransitie, zoals lithium. Bovendien wil de EU minder afhankelijk worden van China. Daartoe moet de handel met andere werelddelen worden opgevoerd, en Latijns-Amerika is daarvoor een voor de hand liggende kandidaat.
Een handelsakkoord tussen de EU en de Mercosur-landen zou de onderlinge handel een enorme boost geven (soja, vlees, hout, ijzererts en lithium uit Zuid-Amerika tegenover onder meer Europese technologie). Al in 2019 werd een principe-akkoord bereikt, maar Europa heeft aanvullende eisen gesteld op het gebied van klimaat en bescherming van het regenwoud, tot irritatie van Brazilië. ‘Ik verwacht dit jaar nog geen akkoord’, zegt de Braziliaanse econoom Francisco Faria, consultant bij het bureau LCA in Sao Paulo. ‘Lula zal uiteindelijk tekenen, maar vooralsnog voert hij de druk verder op.’
Lula heeft ook steeds geweigerd de Russische inval in Oekraïne te veroordelen, ondanks Europese druk. In de onderhandelingen over de slotverklaring van de EU-Celac-top wilden de Latijns-Amerikanen elke verwijzing naar de oorlog in Oekraïne schrappen, iets wat voor de EU onaanvaardbaar was.
De opstelling van Lula en andere Celac-leiders illustreert het groeiende zelfbewustzijn in Latijns-Amerika en de Cariben. Voor hen is de top in Brussel een comfortabele aangelegenheid. Ze weten: Europa is de vragende partij.
Europa lijdt aan ‘strategische krimp’, zoals EU-buitenlandchef Josep Borrell het noemde. In 1980 bedroeg het bruto binnenlands product van de EU-landen nog bijna 26 procent van het mondiale bbp, tegenwoordig is dat nog geen 15 procent, volgens cijfers van het Internationaal Monetair Fonds.
Zuid-Amerika heeft daarentegen meer keuze gekregen, vooral door de opmars van China. In vrijwel alle Zuid-Amerikaanse landen is China inmiddels de belangrijkste handelspartner, de Verenigde Staten ver voorbij. Een voorbeeld: 70 procent van de Braziliaanse soja, een product waar ook Europese koeien gek op zijn, gaat naar China. China is daarnaast een steeds belangrijker klant voor het Argentijnse en Chileense lithium.
China stelt geen lastige vragen en is niet belast met het (koloniale) verleden. In de onderhandelingen over de slotverklaring wreven de Celac-landen Europa zijn verleden onder de neus door compensatie voor de slavernij te vragen. Daarnaast worden de Europese klimaatzorgen hypocriet bevonden.
‘Veel Brazilianen denken: waren diezelfde geïndustrialiseerde landen niet verantwoordelijk voor de schade?’, zegt de Braziliaanse econoom Faria. Mia Mottley, premier van het Caribische eiland Barbados, ontpopte zich de afgelopen jaren tot een internationaal geroemd klimaatleider. Het Westen heeft de opwarming van de aarde grotendeels veroorzaakt, verkondigt zij steevast, en moet nu de portemonnee trekken. Met dezelfde bravoure wijst Brazilië de bemoeienis met het Amazonegebied af en nationaliseert Chili zijn lithiumreserves.
Natuurlijk staat Europa niet met lege handen. Het is de grootste investeerder in Zuid-Amerika. Bovendien is de EU de grootste interne markt ter wereld, met 450 miljoen relatief kapitaalkrachtige inwoners. Ook de Mercosur-landen hebben belang bij een handelsakkoord. Handel is het belangrijkste wapen van de EU, maar dat wapen is bot geworden doordat handelsakkoorden binnen Europa op steeds meer weerstand stuiten. Grofweg gezegd: rechts wil boeren en andere nationale producenten beschermen, terwijl links eisen stelt op het gebied van klimaat, milieu en dierenwelzijn.
Verwacht wordt dat de top van maandag en dinsdag geen concrete resultaten zal opleveren. Het is ook lastig zaken doen met de Celac. De EU is vaak verdeeld, maar de Celac vormt een nog veel losser verbond van 33 landen. Voor gastheer EU is de top vooral een netwerkbijeenkomst, een gezamenlijke borrel waar de banden kunnen worden aangehaald, in de hoop de Europese positie in de wereld te versterken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden