De graandeal maakte mogelijk dat Oekraïens graan tijdens de oorlog beschikbaar bleef voor de wereld. Vorig jaar kon het graan maandenlang de markt niet op, omdat het Russische leger de Oekraïense havens aan de Zwarte Zee bombardeerde en blokkeerde. De export werd in juli 2022 hervat dankzij een akkoord tussen de Verenigde Naties, Turkije, Rusland en Oekraïne.
De afspraak was dat vrachtschepen graan en andere voedselproducten mochten exporteren vanuit drie Oekraïense havens: Odesa, Tsjornomorsk en Joezjne. De schepen voeren via een zogeheten humanitaire corridor over de Zwarte Zee. Ze werden geïnspecteerd in Istanbul, zodat Rusland niet hoefde te vrezen dat de schepen gebruikt werden voor wapentransporten naar Oekraïne. De Verenigde Naties, die in Istanbul een coördinatiecentrum hebben opgezet, hielden toezicht op de operatie.
Op deze manier zijn sinds vorig jaar bijna duizend vrachtschepen vertrokken uit Oekraïense havens. Ze hebben in totaal meer dan 30 miljoen ton verscheept.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Volgens de afspraken moesten alle partijen het akkoord elke 120 dagen verlengen. De huidige afspraken golden tot vandaag. De twee laatste keren dat er moest worden verlengd, in maart en mei, lag Rusland ook dwars: het land ging beide keren enkel akkoord met een verlenging van 60 dagen.
Bij iedere verlenging probeert Rusland concessies af te dwingen van andere landen. Zo eiste Rusland dit keer afzwakking van westerse sancties die de Russische landbouwexport zouden raken. Er zijn geen specifieke sancties tegen de Russische landbouw, maar Moskou zegt dat die toch lijdt onder westerse strafmaatregelen.
Rusland wil bijvoorbeeld dat landbouwbank Rosselchozbank weer wordt toegelaten tot het internationale financiële communicatiesysteem Swift en dat Russische schepen weer gemakkelijker worden toegelaten tot buitenlandse havens en dat ze verzekeringen kunnen afsluiten. Daarnaast wil Moskou weer gebruik kunnen maken van een ammoniakpijplijn door Oekraïne. Die werd afgesloten na de Russische invasie.
De VN probeerden Rusland tegemoet te komen en stellen voor een nieuw, apart filiaal op te richten van de Russische landbouwbank Rosselkhozbank, dat bij hoge uitzondering toegang zou krijgen tot het internationale betalingsverkeer.
Oekraïne is een van ’s werelds grootste producenten van graansoorten. Ongeveer een tiende van alle tarwe komt uit Oekraïne. Het land voorziet in ongeveer 15 procent van de wereldwijde export van maïs en gerst. Oekraïne is ook de grootste exporteur ter wereld van zonnebloemolie.
Als gevolg van de Russische invasie is de Oekraïense graanproductie met een kwart teruggelopen. Maar nog steeds is het Oekraïense graan een belangrijke schakel in de wereldvoedselvoorziening.
De Russische blokkade van de Oekraïense graanexport kan daarom een grote impact hebben op de voedselprijzen. Voordat de graandeal rond kwam, steeg de tarweprijs naar recordhoogtes. Mede door de graandeal is de tarweprijs gezakt naar vooroorlogse waarden.
Verscheidene landen in Afrika en het Midden-Oosten, zoals Egypte, Saoedi-Arabië en Iran, hebben Rusland opgeroepen om de graanexport veilig te stellen. De druk van die landen is een belangrijke reden geweest voor Rusland om in te stemmen met de graandeal.
Bijna de helft van het Oekraïense graan wordt gekocht door landen met hoge inkomens, zo blijkt uit statistieken van het VN-coördinatiecentrum in Istanbul. Spanje, Italië en Nederland behoren tot de grootste importeurs. Zeven procent van het Oekraïense graan belandt in Nederland.
Een kwart van het graan gaat naar landen met middelhoge inkomens, zoals Turkije en China. Een ander kwart wordt gekocht door landen met lage inkomens, zoals Egypte, Kenia en Somalië.
Van alle landen importeert Turkije het meeste Oekraïense graan. De Turkse president Erdogan had in oktober, toen Rusland zich terugtrok uit de graandeal, slechts twee dagen nodig om zijn Russische ambtgenoot Poetin weer terug te krijgen bij de deal. De groeiende invloed van Turkije op Rusland speelde een grote rol bij de graandeal.
De Oekraïense graanexport over de Zwarte Zee stopt waarschijnlijk per direct. Vrachtschepen hebben dan geen garantie meer dat ze niet worden aangevallen door de Russische marine. Ook verdwijnt de garantie op een humanitaire corridor die vrij is van zeemijnen. En verzekeraars zullen zeer hoge tarieven gaan rekenen voor schepen op die route, waardoor de handel niet meer lucratief is.
Oekraïne is dan volledig aangewezen op export over land. Sinds het begin van de Russische invasie exporteert Oekraïne al meer graan naar landen in Oost-Europa, zoals Polen, Hongarije en Roemenië. Maar die routes leveren logistieke problemen op. Zo zijn de Oekraïense treinsporen breder dan die van zijn buurlanden. Ook zitten Oost-Europese boeren niet te wachten op Oekraïens graan. Ze zeggen dat goedkoop Oekraïens graan, dat bedoeld is voor doorvoer naar andere landen, vaak op hun markt belandt en zo de prijzen aantast.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden